द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । २३
दग्धायामवनौ जाताः शालयो लघुपाकिनः ।
कषाया बद्धविण्मूत्रा रूक्षाः श्लेष्मापकर्षिणः ॥१७॥
स्थलजाः कफपित्तघ्नाः कषायाः कटुकानुगाः ।
किञ्चित् सतिक्तमधुराः पवनानलबर्द्धनाः ॥ १८ ॥
रोप्यातिरोप्या लघवः शीघ्रपाका गुणोत्तराः ।
अदाहिनो दोषहरा वल्या मूत्रविवर्द्धनाः ॥१९॥
इदानीं धान्यानां कालविशेषेण क्रियाविशेषेण च गुण-
विशेषमाह धान्यमिति । ततः परमिति वर्षद्वयात् परमि-
त्यर्थः ॥ १६ ॥
लघुपाकिन इति शीघ्रपाकाः । अन्ये तु कटुपाकिन
इत्याहुः ॥ १७ ॥
स्थलजा इति जाङ्गलभूमिसम्भवाः । अत्र सतिक्तमधुरा
इत्यत्र ईषदर्थेन सहशब्देन सम्बन्धात् किञ्चिदर्थे लब्धे किञ्चि-
दितिपदं पुनरुक्तमिति मन्यमानाः पवनानलबर्द्धना इत्यत्र
योजयन्ति केचित्
कैदारा मधुरा हृद्या बल्याः पित्तनिवर्हणाः ।
ईषत्कषायाल्पमला गुरवः कफशुक्रलाः ॥
कैदारा इत्यनूपदेशजाः जलसमीपभूमिभागजाता इत्यर्थः
॥ १८ ॥
एकवारमुत्पाट्य येऽन्यत्र रोप्यन्ते ते रोप्या अतिरोप्यास्तु
एकवारमुत्पाट्य रोपयित्वा पुनरुत्पाट्य रोपिताः तेन वारद्वयं
रोपिता इत्यर्थः । एतेन प्रथमं यत्रोप्तास्तत्रैव ये पच्यन्ते
तदपेक्षया उत्खातरोपिता लघवस्ततोऽपि रोप्यातिरोप्या