द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१३८ द्रव्यगुणः।
भुक्तवानुपसेवेत तेनान्नं साधु तिष्ठति ।
भुक्त्वोपविशतस्तुन्दं शयानस्य वपुर्भवेत् ॥
आयुश्चङ्क्रममाणस्य मृत्युर्धावति धावतः ।
ताम्बूलमुपसेवेत कर्पूराद्यधिवासितम् ॥ १४ ॥
ताम्बूलं क्षतपित्तास्ररूक्षोत्कुपितचक्षुषाम् ।
विषमूर्च्छामदार्त्तानामपथ्यं शोषिणामपि ॥१५॥
अन्नमादानकर्मा तु प्राणः कोष्ठं प्रकर्षति ।
तद्द्द्रवैर्भिन्नसङ्घातं स्नेहेन मृदुतां गतम् ॥
समानेनावधूतोऽग्निरुदीर्य्यः पवनेन तु ।
काले भुक्तं समं सम्यक् पचत्यायुर्विवृद्धये ॥१६॥
एवं रसमलायान्नमाशयस्थमधःस्थितः ।
पचत्यग्निर्यथा स्थाल्यामोदनायाम्बुतण्डुलम्॥१७॥
भोजनान्तरीयं विधिमाह भुक्तेति ॥ १४ ॥
इदानीमाहारस्याग्निना पाको यथा भवति यथा च पच्यमा-
नमन्नं देहधात्वादिरूपतामापद्यते तदाह अन्नमिति । आदान-
माहारनयनं कर्म्म यस्य स तथा । प्रकर्षतीति नयति । द्रवैरिति
पानीयादिभिः । भिन्नसङ्घातम् अवयवशैथिल्यमापन्नम् । अवधूत
इत्युद्दोपितः । समानेन इत्यनन्तरमविकृतेनेति शेषः । विकृतस्य
वायोरग्निवैषम्यकरत्वात् । काले इति बुभुक्षाकाले । सममिति
मात्राप्रकृत्यादिभिरुचितम् । सम्यगिति निर्विकारम् ॥१६॥
रसमलायेति । रसार्थं मलार्थञ्च पचतीत्यर्थः । आशयस्थ-
मित्यामाशयस्थम् । अधःस्थित इत्यनेन वहिरग्नेर्यथा ऊर्द्ध्वज्व-