द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । ११७
दीपनं गार्दभं मूत्रं गरचेतोविकारनुत् ॥ ३७ ॥
अर्शोघ्नं कारभं मूत्रं मानुषन्तु विषापहम् ॥ ३८ ॥
इति मद्यादिवर्गः ।
विधिना कृत आहारः प्रीणनो धातुपोषकः ।
स्मृत्यायुःपुष्टिवर्णौजःसत्त्वोत्साहविवर्द्धनः ॥ १ ॥
ओदनः चालितः स्विन्नः प्रस्रुतो विषदो लघुः ।
क्षार इति क्षारापाके ॥ ३६ ॥
कारभमित्यौष्ट्रम् । मानुषमूत्रमवहृविषयतया उद्वेगेनानुक्त-
मपि विषहन्तृतया अशून्यताथं पठ्यते ॥ ३८ ॥
इति मद्यादिवर्गः ।
इदानीमुक्तानामेव धान्यादीनां संस्कारविशेषाद्दितं गुण-
मभिधातुं कृतान्नवर्ग आरभ्यते । कृतं करणनिष्पादितं यदन्न-
पेयामण्डादि । ते च पेयादीनां गुणाः संस्कारसंयोगादिजाः
केचित् प्रकृता अपि । न च वाच्यं पेयादीनामिव गुणेन बाधित-
त्वात् शूकधान्यादीनां पृथग्गुणकथनमुक्तमिति । यतः पेया-
दयो हि प्रकृतिगुणानुविधायिनः सन्तो गुणमावहन्ति तेन यः
कृतान्नस्य गुण उच्यते स यदि रक्तशाल्यादिप्रकृतावपि स्यात्
तदा बलवान् स्यात् अथ विपरीतगुणः स्यात् तदा कृतान्नगुण-
स्याल्पत्वं स्यादिति एषोऽर्थः प्रागेव प्रपञ्चित इति नेहोच्यते ।
अत्राहारसामान्यगुणमाह विधिनेत्यादि । विधिनेति वक्ष्यमाण-
विधिना ॥ १ ॥