द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

११४ द्रव्यगुणः ।
चिरस्थितं जातरसं दीपनं कफवातजित् ।
रुच्यं प्रसन्नं सुरभि मद्यं सेव्यं मदावहम् ॥२४॥
शुक्तं वलाशपित्तासृक्क्लेदि वातानुलोमनम् ।
भृशोष्णतीक्ष्णारूक्षाम्लं हृद्यं रुचिकरं सरम् ।
दीपनं शिशिरं स्पर्शे पाण्डुहत्कृमिनाशनम् ॥२५॥
तद्वत्तदास्रुतं सर्वं रोचनन्तु विशेषतः ॥ २६ ॥
गौड़ानि रसशुक्तानि मधुशुक्तानि यानि च ।
जातम् । एतच्चोक्तमपि समुदितदोषाभिधानप्रस्तावात् पुनरु-
च्यते ॥ २३ ॥
सेव्यं यन्मद्यं तदाह चिरस्थितमिति ॥ २४ ॥
आसुतत्वसामान्यात् शुक्तादिगुणकर्मणी दर्शयन्नाह शुक्त-
मिति । शुक्तलक्षणं यथा ।
यन्मस्त्वाद्वि शुचौ भाण्डे सगुड़क्षौद्रकाञ्जिकम् ।
धान्यराशौ त्रिरात्रस्थं शुक्तं चुक्रं तदुच्यते ॥
इति । अत्रैव गुड़ादिमानं यथा ।
गुड़माक्षिकधान्याम्लमस्तु च द्विगुणं क्रमात् ।
शुक्तसिद्धार्थमावाप्यं प्रायशः कंटुकञ्च तत् ॥ इति ॥२५॥
शुक्तप्रक्षिप्तकन्दादिषु शुक्तगुणानभिदिशति । तदास्रुत-
मिति । शुक्तसन्धानक्षिप्तमार्द्रककरीरादि तद्वदिति शुक्तसमान-
गुणम् ॥ २६ ॥
शुक्तस्य योनिभेदेन गुणमाह गौडानीति । गौड़ानि गुड़-
प्रकृतित्तशुक्तानि । रसशुक्तानि इक्षुरसकृतशुक्तानि । एतच्छुक्तत्रय-
ज्ञानार्थंपरि भाषा यथा ।