द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

११२ द्रव्यगुणः ।
जाम्बवो बद्धनिष्यन्दस्तुवरो वातकोपनः ॥ १५॥
तीक्ष्णः सुरासवो हृद्यो मूत्रलः कफवातनुत् ।
मुखप्रियः स्थिरमदो विज्ञेयोऽनिलनाशनः ॥१६॥
तीक्ष्णः कषायो मदकृद् दुर्नामकफगुल्मनुत् ।
क्रिमिमेदोऽनिलहरो मैरेयो मधुरो गुरुः ॥ १७ ॥
निर्दिशेद् द्रव्यतश्चान्यान् कन्दमूलफलासवान् ॥ १८
नवं मद्यमभिष्यन्दि दोषकृज्जीर्णमन्यथा ॥ १६ ॥
जम्बुफलरसगुड़ादिकृतशीधुगुणानाह जाम्बव इति । बद्ध-
निष्यन्दो बद्धमूत्रः । तुवर इति कषायः । तौवर इति पाठे
तौवर इति जाम्बवविशेषणं वदन्ति । जम्बुफलरसतुवरोक्वाथ-
गुड़ादिकृतः शीधुरित्यर्थः ॥ १५ ॥
इदानीं पृथङ्‌मधुगुड़पिष्टयोनिमद्यान्यभिधाय मध्वादि-
योनिमेलननिष्पाद्यं किञ्चिदौषधयुक्तं मद्यमासवसंज्ञकं निर्दि-
शन्नाह तीक्ष्ण इति । सुरा पौष्टी सैवं यत्र तोयकार्य्यं करोति
स सुरासवः ॥ १६ ॥
मैरेयगुणमाह तीक्ष्ण इति ।
आसवस्य सुरायाश्च द्वयोरेकत्र भाजने ।
सन्धानं तं विजानीयात् मैरेयमुभयाश्रयमिति ॥१७॥
अनुक्तासवगुणज्ञानार्थमाह निर्दिशेदिति । द्रव्यत इति ।
द्रव्यगुणतो वीक्ष्य कन्दाद्युपलक्षणम् । तेन काण्डत्वक्पल्लवा
अपि ग्राह्याः ॥ १८ ॥
मद्यस्याल्पकालत्वादिना अपरिणतस्य तथा चिरकालत्वा-
दिना परिणतस्य दोषगुणानाह नवमिति । जीर्णमिति कालेन
परिपक्वम् ॥ १६ ॥