द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१०६ द्रव्यगुणः।
सन्धानं लघु चक्षुष्यं स्वर्य्यं हृद्यं त्रिदोषनुत् ।
श्वासहिक्काविषहरमुष्णं क्षाम्बु विरोधि च ॥१७॥
मिति तथाच चरकविरोधः । तत्र हि वातलं गुरु शीतञ्च रक्त-
पित्तापहं मध्विति पठति । एवं वाग्भटेऽपि व्रणशोधनसन्धान-
रोपणं वातलं मध्विति पठ्यते । सत्यम् । तत्र यल्लघुत्वमुक्तं तत्
पुराणमध्वपेक्षया । इदं हि वचनं सौश्रुतम् । सुश्रुते च पुराण-
मेव मध्वधिकृतम् । यथा
विडङ्गं पिप्पली चौद्रं सर्पिश्चाप्यनवं हितम् ।
इति । तेनाधिकृतत्वात् पुराणमधुन एवैते गुणा ज्ञेयाः ।
चरके तु पुराणादिविशेष मनादृत्य गुरुत्वमुक्तम् । चक्रस्तु
लघ्विति लघुपाकमिति व्याख्याय विरोधं परिहरति । त्रिदोष-
प्रशमनत्वञ्चास्य प्रभावान्मिलितत्रिदोषारब्धज्वरहरतया ज्ञेयम् ।
पृथग्वातजननन्तु चरकवाग्भटाभ्यामुक्तमतो न विरोधः ।
त्रिदोषहरत्वे उपपत्तिरपि दर्शिता सुश्रुतेन । यथा तच्च लघु-
त्वात् कषायानुरसत्वाच्च कफघ्नं पैच्छिल्यात् माधुर्य्यात् कषा-
यानुरसत्वाच्च वातपित्तघ्नमिति । न च दृष्टकारणत एव
त्रिदोषहरत्वोपपत्तौ प्रभावकल्पनमयुक्तमिति वाच्यम् । प्रभाव-
मन्तरेण मिलितत्रिदोषारब्धविकारहरणनियमानुपपत्तेः । विष-
हरमिति विषान्वयसम्भवेऽपि विषहरत्वमस्य प्रभावात् ।
अतएवोक्तञ्चरके
विषं विषघ्नमुक्तं यत् तत् प्रभावप्रभावितम् ।
इति । केचिदनयैवानुपपत्त्या वमिहरमिति पठन्ति । तन्न ।
सुश्रुतेऽपि विषप्रशमनमित्युक्तत्वात् । उष्णाक्षाम्बुविरोधीति
उष्णेन क्षाम्बुना च विरुध्यते । सुश्रुते च उष्णविरोधे उपपत्ति-
रपि दर्शिता यथा । तत् सौकुमार्य्याच्च तथैव शैत्यान्ना-