द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१०२ द्रव्यगुणः ।
वसा मज्जा च वातघ्नौ वलपित्तकफप्रदौ ।
मांसानुरूपगन्धौ च विद्यान्मेदोऽपि ताविव ॥६॥
इति तैलवर्गः ।
इक्षोरसो हिमो वृष्यस्तर्पणो जीवनः सरः ।
वातासृक्पित्तजित् स्वादुः स्निग्धः प्रीणनवृंहणः ।
रसो दन्तकृतः श्लेष्मकारणं न विदाहवान् ॥ १ ॥
यान्त्रिकस्तु विदाही स्याद्गुरुस्त्वग्ग्रन्थियोगतः॥२॥
तैलसंशये गन्धरसविशेषनिश्चयात् तैलत्वनिश्चय इति सार्षप-
स्नेहादीनामपि तैलत्वमित्याहुः ॥ ८ ॥
स्नेहसामान्याद् वसादीनामपि गुणमाह वसेति ॥ ६ ॥
इति तैलवर्गः ।
माधुर्य्यसामान्यात् क्षीरवर्गमनु इक्षुविकृतिवर्गेऽभिधातव्ये
उपोद्घातागतेन तैलवर्गेण व्यवधानं कृतम् । सम्प्रति यथोक्तो-
पोद्घातागतं तैलवर्गमभिधाय प्रकृतमिक्षुविकृतिवर्गमाह इक्षो-
रिति । दन्तकृत इति दन्तपीड़नेन कृतः ॥ १ ॥
यान्त्रिक इति यन्त्रपीड़नेन कृतः । ननु यान्त्रिकस्य इक्षु-
रसस्य विदाहित्वे सति रक्तपित्तहरत्वं यत् तद्विरुध्यते । यथा
मधूदकस्येक्षुरसस्य चापि पानाच्छमं गच्छति रक्तपित्तमिति ।
तन्न । यतो दन्तनिष्पीड़ितस्यैवाविदाहिनो रक्तपित्ते ग्रहणं भवि-
ष्यति । किं वा यान्त्रिकस्यापि विदाहकारणत्वगादिसंयोगा-
देस्त्यागं कृत्वोपयोगः कार्य्यः । तेन यान्त्रिकस्तु विदाहीति वचनं