दशरूपक (आचार्य धनञ्जय - धनिक प्रणीत अवलोक टीका एवं सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

श्लो० ३ ] अवलोकसमेतम् । ७७
चतुर्थः प्रकाशः ।
अथेदानीं रसभेदः प्रदर्श्यते—
विभावैरनुभावैश्च सात्त्विकैर्व्यभिचारिभिः ।
आनीयमानः स्वाद्यत्वं स्थायीभावो रसः स्मृतः ॥ १ ॥
वक्ष्यमाणस्वभावैर्विभावानुभावव्यभिचारिसात्त्विकैः काव्योपात्तैरभिनयोपद-
र्शितैर्वा श्रोतृप्रेक्षकाणामन्तर्विपरिवर्तमानो रत्यादिर्वक्ष्यमाणलक्षणः स्थायी खाद-
गोचरतां निर्भरानन्दसंविदात्मतामानीयमानो रसः । तेन रसिकाः सामा-
जिकाः । काव्यं तु तथाविधानन्दसंविदुन्मीलनहेतुभावेन रसवदायुर्घृतमित्या-
दिव्यपदेशवत् ।
तत्र विभावः—
ज्ञायमानतया तत्र विभावो भावपोषकृत् ।
आलम्बनोद्दीपनत्वप्रभेदेन स च द्विधा ॥ २ ॥
एवमयमेवमियमितिशयोक्तिरूपकाव्यव्यापाराहितविशिष्टरूपतया ज्ञायमानो
विभाव्यमानः सन्नालम्बनत्वेनोद्दीपनत्वेन वा यो नायकादिरभिमतदेशका-
लादिर्वा स विभावः । यदुक्तं विभाव इति विज्ञातार्थ इति, तांश्च यथास्वं यथा-
वसरं च रसेषूपपादयिष्यामः । अमीषां चानपेक्षितबाह्यसत्त्वानां शब्दोपधा-
नादेवासादिततद्भावानां सामान्यात्मनां स्वस्वसंबन्धित्वेन विभावितानां साक्षा-
द्भावकचेतसि विपरिवर्तमानानामाल्म्बनादिभाव इति न वस्तुशून्यता । तदुक्तं
भर्तृहरिणा—‘शब्दोपहितरूपांस्तान्बुद्धेर्विषयतां गतान् । प्रत्यक्षमिव कंसादी-
न्साधनत्वेन मन्यते ॥’ इति । षट्सहस्रीकृताप्युक्तम्—‘एभ्यश्च सामान्यगुण-
योगेन रसा निष्पद्यन्ते’ इति ।
तत्रालम्बनविभावो यथा—
‘अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः
शृङ्गारैकनिधिः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः ।
वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो
निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥’ (विक्रमो० १।१०)
उद्दीपनविभावो यथा—
‘अयमुदयति चन्द्रश्चन्द्रिकाधौतविश्वः परिणतविमलिम्नि व्योम्नि कर्पूरगौरः ।
ऋजुरजतशलाकास्पर्धिभिर्यस्य पादैर्जगदमलमृणालीपञ्जरस्थं विभाति ॥’
अनुभावो विकारस्तु भावसंसूचनात्मकः ।
स्थायिभावानुभावयतः सामाजिकान्सभ्रूविक्षेपकटाक्षादयो रसपोषकारि-
णोऽनुभावाः । एते चाभिनयकाव्ययोरप्यनुभावयतां साक्षाद्भावकानुभवकर्मत-
यानुभूयन्त इत्यनुभवनमिति चानुभावा रसिकेषु व्यपदिश्यन्ते । विकारो भावसं-
सूचनात्मक इति तु लौकिकरसापेक्षया, इह तु तेषां कारणत्वमेव । यथा ममैव—
१ ‘स्वादुत्वं’ इति पाठः. २ ‘आलम्बनोद्दीप नाभ्यां कान्तोद्यानादिना द्विधा’ इति पाठः.