दशरूपक (आचार्य धनञ्जय - धनिक प्रणीत अवलोक टीका एवं सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

श्लो० ४९-५७ ] अवलोकसमेतम् । १०१
यत्त्वात् सागरिकामाल्योर्वत्सराजमाधवाभ्यामिव दैवाद्गौरीशिवयोरिवासङ्गमः =
अयोगः ।
दशावस्थः स तत्रादावभिलाषोऽथ चिन्तनम् ॥ ५१ ॥
स्मृतिर्गुणकथोद्वेगप्रलापोन्मादसंज्वराः ।
जडता मरणं चेति दुरवस्थं यथोत्तरम् ॥ ५२ ॥
अभिलाषः स्पृहा तत्र कान्ते सर्वाङ्गसुन्दरे ।
दृष्टे श्रुते वा तत्रापि विस्मयानन्दसाध्वसाः ॥ ५३ ॥
साक्षात्प्रतिकृतिस्वप्नच्छायामायासु दर्शनम् ।
श्रुतिर्व्याजातसखीगीतमागधादिगुणस्तुतेः ॥ ५४ ॥
अभिलाषो यथा शाकुन्तले ( १।१९ )—
‘असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः ।
सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥’
विस्मयो यथा—
‘स्तनावालोक्य तन्वङ्ग्याः शिरः कम्पयते युवा ।
तयोरन्तरनिर्मग्नां दृष्टिमत्पाटयन्निव ॥’
आनन्दो यथा विद्धशालभञ्जिकायाम्—
‘सुधावद्द्म्रासैरुपवनचकोरैः कवलितां
किरन् ज्योत्स्नामच्छां लवलिफलपाकप्रणयिनीम् ।
उपप्राकाराग्रं प्रहिणु नयने तर्कय मना-
गनाकाशे कोऽयं गलितहरिणः शीतकिरणः ॥’
साध्वसं यथा कुमारसंभवे ( ५।८५ )—
‘तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसाङ्गयष्टिर्निक्षेपणात् पदमुद्धृतमुद्वहन्ती ।
मार्गाचलव्यतिकराकुलितेव सिन्धुः शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्थौ ॥’
यथा वा ( कुमार० ८।२ )—
‘व्याहृता प्रतिवचो न संदधे गन्तुमैच्छदवलम्बितांशुका ।
सेवते स्म शयनं पराङ्मुखी सा तथापि रतये पिनाकिनः ॥’
सानुभावविभावास्तु चिन्ताद्याः पूर्वदर्शिताः ।
गुणकीर्तनं तु स्पष्टत्वान्न व्याख्यातम् ।
दशावस्थत्वमाचार्यैः प्रायो वृत्त्या निदर्शितम् ॥ ५५ ॥
महाकविप्रबन्धेषु दृश्यते तदनन्तता ।
दिङ्मात्रं तु—
दृष्टे श्रुतेऽभिलाषाच्च किं नौत्सुक्यं प्रजायते ॥ ५६ ॥
अप्राप्तौ किं न निर्वेदो ग्लानिः किं नातिचिन्तनात् ।
शेषं प्रच्छन्नकामितादि कामसूत्रादवगन्तव्यम् ।
१ ‘काम्ये’ इति पाठः. २ ‘प्रयोगेषु’ इति पाठः.