दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

१५० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
समृद्धो वसुना नातिपुष्टोऽभवत् । तस्य च मम च वपुर्वसुनी निमित्ती-
कृत्य वैरं वैरोपजीविभिः पौरधूर्तैरुदपाद्यत । त एव कदाचिदावयोरुत्सव-
समाजे स्वयमुत्पादितमन्योन्यावमानमूलमधिचेपवचनव्यतिकरमुपश-
मय्य 'न वपुर्वसु वा पुंस्त्वमूलम् , अपि तु प्रकृष्टगणिकाप्रार्थ्ययौवनो हि
यः स पुमान् । अतो युवतिललामभूता काममञ्जरी यं वा कामयते स
हरतु सुभगपताकाम्' इति व्यवस्थापयन् ।
( २३ ) अभ्युपेत्यावां प्राहिणुव तस्यै दूतान् । अहमेव किलामुष्याः स्म-
रोन्मादहेतुरासम्। आसीनयोश्चावययोर्मामेवोपगम्य सा नीलोत्पलमयमिया-
पौरधूर्तैरेव प्रारब्धम्। अन्योन्येति-अन्योन्यस्य परस्परस्यावमानोऽवज्ञैव मूलं
निदानं यस्य तमिति अधिचेपवचनव्यतिकरमित्यस्य विशेषणम् । अधिचेपवचन-
व्यतिकरं-तिरस्कारसूचकवाक्यप्रपञ्चम् । उत्तरोत्तरवर्धमानमिति शेषः । उपशमय्य-
शमयित्वा । न वपुरिति-शरीरेण धनेन वा पुरुषः पुरुषपदवाच्यो न भवति किन्तु
यः श्रेष्ठगणिकाभिः प्रार्थनीयो भवति स एव पुरुष इति भावः । युवतिललाम-
भूता-तरुणीकुलालंकारस्वरूपा । सुभगपताकां-सौभाग्यचिह्नम् । हरतु-प्राप्नोतु ।
व्यवस्थापयन्-निर्णीतवन्तः ।
( २३ ) अभ्युपेत्य स्वीकृत्य तन्निर्णयमिति शेषः । आवां-सुन्दरकोऽहञ्च ।
प्राहिणुव-प्रेषितवन्तौ । तस्यै-काममञ्जर्यै तदर्थमित्यर्थः । अमुष्याः-काममञ्जर्याः ।
स्मरोन्मादहेतुः-स्मरेण कामेन य उन्मादः पारवश्यं तत्र हेतुर्निमित्तभूतः, रूपव-
न्तमपि सुन्दरकं विहाय धनिकतया मामेव स्वीकृतवतीति भावः । आसीनयोः-
क्योंकि, उसमें सभी कलाओं और गुणों का समावेश था । हाँ, धन उसके पास उतना
अधिक नहीं था, सो नगरके वैरोपजीवी धूर्त्तोंने उसके सौन्दर्य और धनकी आड़में वैर खड़ा
कर दिया । उन्हीं लोगों ने किसी उत्सवके अवसर पर स्वयं उत्पन्न परस्पर अपमान के
कारणस्वरूप तिरस्कारका उपशमन करके व्यवस्था दी 'केवल सौन्दर्य अथवा धन ही मनुष्य
के पुंस्त्वका कारण नहीं हो सकता । सच्चा पुरुष तो वही हो सकता है जिसको कोई उत्तम
वेश्या चाहे । इसलिए युवतियोंकी मुकुटमणिसरूपा काममञ्जरी तुम दोनोंमेंसे जिसे पसन्द
करे, वही सौभाग्यशाली माना जाय ।' इसे अङ्गीकार करके हम दोनोंने उसके पास
दूत भेजे ।
( २३ ) अन्तमें उस सुन्दरी काममञ्जरीने मुझको ही अपना प्रेमी चुना । जब हम
दोनों एक साथ बैठे हुए थे, तब वह आयी और दोनोंमेंसे झमपर ही अपने नीलकमलमय
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu