दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
द्वितीयोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १४६
भिरूपाणां कृपणवर्णं कमपि क्षपणकम् । उरसि चास्य शिथिलितमलनि-
चयान्मुखान्निपततोऽश्रुबिन्दूनलक्षयम् । अप्राक्षं चान्तिकोपविष्टः—‘क्व तपः,
क्व च रुदितम् । न चेद्रहस्यमिच्छामि श्रोतुं शोकहेतुम्’ इति ।
( २२ ) सोऽब्रूत्—‘सौम्य, श्रूयताम् । अहमस्यामेव चम्पायां निधि-
पालितनाम्नः श्रेष्ठिनो ज्येष्ठसूनुर्वसुपालितो नाम । वैरूप्यान्मम विरूपक
इति प्रसिद्धिरासीत् । अन्यश्चात्र सुन्दरक इति यथार्थनामा कलागुणैः
मित्यर्थः। आधिक्षीणं मनोव्यथाभिः कृशम् । अग्रगण्यं श्रेष्ठम् । अनभिरूपाणां
कुरूपाणाम् । कृपणवर्णं दीनवर्णं विषण्णमिति यावत् । उरसि-वक्षसि । अस्य-
क्षपणकस्य । शिथिलितेति शिथिलितो धारापातेन विध्वंसितो मलनिचयो मल-
राशयैंस्तानिति अश्रुबिन्दुविशेषणम् । शिथिलितो मलनिचयो यत्र तस्मादिति
विग्रहे तु मुखादित्यस्य विशेषणमपि भवितुमर्हति न तन्मनोरमम् । अलक्षयम्
अपश्यम् । अप्राक्षम्-पृष्टवानस्मि । क्व तप इति-अत्र क्व द्वयं तपोरुदितयोरसा-
मानाधिकरण्यं सूचयति । रहस्यं-गोप्यम् । शोकहेतुं-शोकनिदानम् ।
( २२ ) स क्षपणकः । श्रेष्ठिनः-वणिक्प्रधानस्य । ज्येष्ठसूनुः, ज्येष्ठपुत्रः । वैरू-
प्यात्-कुत्सितरूपवत्त्वाद्वद्धेतोः । अत्र-चम्पायाम् । यथार्थेति-यथार्थं सार्थकं नाम
यस्यासौ । नामानुरूपं सौन्दर्यमप्यासीदिति भावः । कलागुणैः-शिल्पामाहात्म्यैः ।
समृद्धः-पुष्टः । वसुना धनेन । नातिपुष्टः, साधारणः । धनस्य प्राचुर्यं नासी-
दिति भावः । तस्य सुन्दरकस्य । वपुर्वसुनी-आकृतिधने । निमित्तीकृत्य-कारणी-
कृत्य । पौरधूर्तैर्यद्वैरमुत्पादितं तत्र सुन्दरकस्य शरीरसौन्दर्यं मम धनं च
कारणमासीदित्यर्थः । वैरोपजीविभिः-ये खलु द्वयोः परस्परं वैरमुत्पाद्य जीविकां
निर्वाहयन्ति ते वैरोपजीविनस्तैः । पौरधूर्त्तैः नागरिकवञ्चकैः । उदपाद्यत-उत्पा-
दितम् । ते एव-पौरधूर्त्ता एव । आवयोः सुन्दरकस्य मम च । स्वयमुत्पादितं-
वर्ण एक बौद्ध भिक्षुको देखा । और उसकी छातीपर गिरते हुए उन आँसुओंको भी देखा
जो उसके मुखकी मैल धो रहे थे । मैं उसके समीप जा बैठा और पूछा-‘भगवन् ! कहाँ
तपस्या और कहाँ रोदन । यदि कोई छिपानेकी बात न हो तो, मैं आपके शोकका
कारण जानना चाहता हूँ ।’
( २२ ) उसने कहा-‘हे सौम्य ! सुनिये-मैं इसी चम्पानगरीके निवासी निधिपालित
नाम सेठका बड़ा बेटा वसुपालित हूँ । मैं कुरूप हूँ , इस कारण ‘विरूपक’ इस नामसे
प्रसिद्ध था । मेरा दूसरा भाई ‘सुन्दरक’ नामका था । उसका यह नाम उसके अनुरूप था ।
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu