दासबोध (समर्थ रामदास स्वामी - सम्पूर्ण २० दशक एवं २०० समास सटीक)

१० वा. ] प्रकृतिपुरुषनिदर्शन. २५५
॥ ३० ॥ प्रचीत पाहतां निकट । उडोन जाती परिपाठें । म्हणोन हे खट-
पट । करणें लागे ॥ ३१ ॥ परिपाठेंचि जरी बोलिलें । तरी प्रचीत समा-
धान बुडालें । प्रचीतसमाधान राखिलें । तरी परिपाठ उडे ॥ ३२ ॥ ऐसीं सा-
कडीं दोहींकडे । म्हणोनि बोलिलेंचि बोलणें घडे । दोन्ही राखोनियां कोडें ।
उकलून दावूं ॥ ३३ ॥ परिपाठ आणि प्रचीतप्रमाण । दोन्ही राखून निरूपण ।
श्रोते परम विचक्षण । विवरोत पुढें ॥ ३४ ॥ इति श्रीदासबोधे गुरु-
शिष्यसंवादे दशमदशके प्रचीतनिरूपणं नाम अष्टमः समासः ॥ ८ ॥
९. प्रकृतिपुरुषनिदर्शन.
श्रीगणेशाय नमः ॥ आकाशीं वायु झाला निर्माण । तैसी ब्रह्मीं मूळ-
माया जाण । त्या वायुमध्यें त्रिगुण । आणि पंचभूतें ॥ १ ॥ वटबीजीं असे
वड । फोडून पाहतां न दिसे झाड । नाना वृक्षांचे जुंबाड । बिजापासून
होती ॥ २ ॥ तैसी बीजरूप मूळमाया । विस्तार झाला तेथूनिया । तिचें
स्वरूप शोधूनिया । बरें पाहा ॥ ३ ॥ तेथें दोन्ही भेद दिसती । विवेकें
पाहावी प्रचीती । निश्चळीं जे चंचल स्थिति । तोचि वायु ॥ ४ ॥ तया-
मध्यें जाणीवकळा । जगज्ज्योतीचा जिव्हाळा । वायु जाणीव मिळोन मेळा ।
मूळमाया बोलिजे ॥ ५ ॥ सरिता म्हणतां बायको भासे । तेथें पाहतां
पाणीच असे । विवेकी हो समजा तैसें । मूळमायेसी ॥ ६ ॥ वायु जाणीव
जगज्योती । तयास मूळमाया म्हणती । पुरुष आणि प्रकृती । याचेंच नांव
॥ ७ ॥ वायूंस म्हणती प्रकृती । आणि पुरुष म्हणती जगज्ज्योती । पुरुष
प्रकृति शिव शक्ती । याचेंच नांव ॥ ८ ॥ वायुमध्यें जाणीव विशेष । तोचि
प्रकृतीमध्यें पुरुष । ये गोष्टीचा विश्वास । धरिला पाहिजे ॥ ९ ॥ वायु शक्ति जा-
णीव ईश्वर । अर्धनारी नटेश्वर । लोक म्हणती निरंतर । येणें प्रकारें ॥ १० ॥ वा-
यूमध्यें जाणीव गुण । तेंचि ईश्वराचें लक्षण । तयापासून त्रिगुण । पुढें झाले
॥ ११ ॥ तया गुणांमध्यें सत्वगुण । निखिल जाणीव लक्षण । त्याचा देह-
धारी आपण । विष्णु जाहला ॥ १२ ॥ त्याच्या अंगें जग चाले । ऐसें
भगवद्गीता बोले । गुंतलें तेंचि उगवलें । विचार पाहतां ॥ १३ ॥ एक
१. संप्रदाय. २. नदी. ३. उलगडलें.