दासबोध (समर्थ रामदास स्वामी - सम्पूर्ण २० दशक एवं २०० समास सटीक)

१९४ श्रीदासबोध. [
ऐशीं पंच महाभूतें । ओळखी धरावी संकेतें । आतां एकीं पंचभूतें
वध ऐकां ॥ १३ ॥ जे त्रिगुणांहूनि पर । त्याचा सूक्ष्म विचार । य
अति तत्पर । होऊनि ऐका ॥ १४ ॥ सूक्ष्म आकाशीं कैसी पृथ्वी
आधीं निरूपावी । येथें धारणा धरावी । श्रोतेजनीं ॥ १५ ॥ आका-
णजे अवकाश शून्य । शून्य म्हणिजे तें अज्ञान । अज्ञान म्हणिजे जडत्व
तेचि पृथ्वी ॥ १६ ॥ आकाश आहे स्वयें मृदु । तेंचि आप स्वतः-
आतां तेजहि विशद । करून दाऊं ॥ १७ ॥ अज्ञानें भासला भास ।
तेजाचा प्रकाश । आतां वायु सावकाश । साकल्यें सांगों ॥ १८ ।
आकाशा नाहीं भेद । आकाशाइतुका असे स्तब्ध । तथापि आकाशीं
रुद्धं । तोचि वायु ॥ १९ ॥ आकाशीं आकाश मिसळलें । हैं तों न
बोलिलें । येणें प्रकारें निरूपिलें । आकाश पंचभूत ॥ २० ॥ वायूमध्ये
भूतें । तींही ऐका एकचित्तें । बोलिजेती समस्तें । यथान्वयें ॥ २१
फूल तरी जड । हळु वारा तरी निबिडं । वायु लागतां कडाड ।
झाडें ॥ २२ ॥ तोलेंविण झाड मोडे । ऐसें हें कांहींच न घडे । तोल
तया जडे । पृथिवीचा अंश ॥ २३ ॥ येथें श्रोते आशंका घेती । तेथें
झाडें होती । झाडें नव्हती तरी शक्ति । कठीणरूप आहे ॥ २४ ॥ वा
लिंग लहान । कांहीं तरी असे उष्ण । तैसें सूक्ष्मीं जडपण । सू
॥ २५ ॥ मृदुपण तेंचि आप । भासे तेजाचें स्वरूप । वायु तेथें चंचळ
सहजचि आहे ॥ २६ ॥ सकळांस मिळोन आकाश । सहजचि आहे
काश । पंचभूतांचे अंश । वायूमध्ये निरूपिले ॥ २७ ॥ आतां
लक्षण । भासलें परी तेंचि कठिण । तेजीं ऐसी वोळखण । पृथ्व
॥ २८ ॥ भासला भास वाटे मृदु । तेजीं आप तेंचि प्रसिद्ध । तेज
स्वतःसिद्ध । सांगणें नलगे ॥ २९ ॥ तेजीं वायु चंचल । तेजीं अ
निश्चळ । तेजीं पंचभूतें सकळ । निरूपिलीं ॥ ३० ॥ आतां आपाचें
आप तेजीं मृदुपण । मृदुपण तें कठिण । तेचि पृथ्वी ॥ ३१ ॥ आपें
सहजचि असे । तेज मृदुपणें भासे । वायु स्तब्धपणें दिसे । मृदुत्व
१. एकंक भूतांत. २. चित्ताचें ऐक्य. ३. संपूर्णपणें. ४. मर्यादित. ५.
६. वजन. ७. अग्नीची ठिणगी.