बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

वास्तुविद्याध्यायः ६७
नन्वत्र यदुक्तमेकोद्देशे दोषः प्रागथवाऽप्युत्तरे कुर्यात्, केन हेतुना क्रियत इति तदर्थं
स्वल्पदोषमाह—
प्राग्भवति मित्रवैरं मृत्युभयं दक्षिणेन यदि वृद्धिः ।
अर्थविनाशः पश्चादुदग्विवृद्धिर्मनस्तापः ॥११५॥
यदि वास्तु भूमि की वृद्धि पूर्व की ओर की जाय तो मित्रों से द्वेष, दक्षिण की ओर
की जाय तो मृत्यु का भय, पश्चिम की ओर की जाय तो धन का नाश और उत्तर की ओर
की जाय तो मन में सन्ताप होता है ॥११५॥
वास्तुनि प्राक् पूर्वस्यां दिशि वृद्धिर्भवति, तदा मित्रवैरं सुहृद्भिः सह द्वेषो भवति।
एवं दक्षिणे यदि वृद्धिर्भवति, तदा मृत्युभयं मरणभीतिः। पश्चात् पश्चिमायां दिशि वृद्धे-
रर्थस्य धनस्य विनाशः क्षयः। उदगुत्तरस्यां दिशि वृद्धेर्मनस्तापश्चित्तसन्तापो भवति। एवं
स्वल्पदोषत्वादुक्तमेकोद्देशे दोषः प्रागथवाऽप्युत्तरे कुर्यादिति ॥११५॥
अथ चतुःशालगृहे कस्यां दिशि किं कुर्यादित्याह—
ऐशान्यां देवगृहं महानसं चापि कार्यमाग्नेय्याम् ।
नैर्ऋत्यां भाण्डोपस्करोऽर्थधान्यानि मारुत्याम् ॥११६॥
ईशान कोण में देवगृह, अग्नि कोण में पाकगृह, नैर्ऋत्य कोण में गृहसामग्री गृह
और वायव्य कोण में धन-धान्यस्थापन गृह बनाना चाहिये ॥११६॥
चतुःशाले ऐशान्यां पूर्वोत्तरस्यां दिशि देवतागृहं कार्यम्। आग्नेय्यां पूर्वदक्षिणस्यां
महानसं रन्धनस्थानम्। नैर्ऋत्यां दक्षिणपश्चिमायां भाण्डोपस्करं गृहोपयिकानां स्थानं
कार्यम्। मारुत्यां वायव्यां पश्चिमोत्तरस्यामर्थानां धनानां धान्यानां च स्थापनं कार्यम्।
अत्राचार्येण सामान्येन प्रविभाग उक्तः किरणाख्ये तन्त्रे विशेषतः पठ्यते। तथा च—
पूर्वस्यां श्रीगृहं प्रोक्तमाग्नेय्यां स्यान्महानसम्।
शयनं दक्षिणायां च नैर्ऋत्यामायुधाश्रयम्॥
भोजनं पश्चिमायां च वायव्यां धनसञ्चयम्।
उत्तरे द्रव्यसंस्थानमैशान्यां देवतागृहम्॥
अत्रापि केचिद्वास्तुपुरुषप्रविभागमिच्छन्ति। तथा च—
श्रीगृहेऽत्र ध्वजः कार्यो धूपश्चैव महानसे।
सिंहो निद्रागृहे कार्यः श्वा कुर्यादायुधाश्रये॥
वृषो भोजनशालायां कपिर्धान्यगृहे सदा।
द्रव्यस्थाने सदा भद्रा रिक्तो देवगृहे तथा ॥ इति ॥११६॥
अथ जलस्य दिक्प्रविभागेन शुभाशुभफलमाह—
प्राच्यादिस्थे सलिले सुतहानिः शिखिभयं रिपुभयं च ।
स्त्रीकलहः स्त्रीदौष्ट्यं नैःस्वयं वित्तात्मजविवृद्धिः ॥११७॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA