सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 96, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 96

६८ बृहत्संहिता
वास्तु स्थान से पूर्व आदि दिशाओं में यदि जल स्थित हो तो क्रम से पुत्र का नाश,
अग्निभय, शत्रुभय, स्त्रियों में कलह, स्त्रियों में दुःशीलता, निर्धनता, धन की वृद्धि और
पुत्रों की वृद्धि होती है॥११७॥
वास्तुनः प्राच्यां पूर्वस्यां दिशि स्थिते सलिले सुतहानिः पुत्रमरणं भवति। एवमाग्नेय्यां
शिखिभयमग्निभयम्। दक्षिणस्यां रिपुभयं शत्रुभयम्। नैर्ऋत्यां स्त्रीकलहः स्त्रीणामप्रीतिः।
पश्चिमायां स्त्रीदौष्ट्यं स्त्रीणामुन्मत्तता दौःशील्यम्। वायव्ये नैःस्वयं निर्धनत्वम्। उत्तरस्यां
वित्तानां धनानां विवृद्धिः। ऐशान्यामात्मजानां पुत्राणां विवृद्धिर्भवति॥११७॥
अथ गृहार्थमेतान् वृक्षान् वर्जयित्वा अन्यान् छिन्द्यादित्याह—
खगनिलयभग्नसंशुष्कदग्धदेवालयश्मशानस्थान् ।
क्षीरतरुधवविभीतकनिम्बारणिवर्जितान् छिन्द्यात् ॥११८॥
पक्षियों के घोसलों से युक्त, टूटे हुये, देवालय के समीप में स्थित, श्मशान में
स्थित, दूध वाले, वच, बहेड़ा, नीम, अरलू—इन सबों को छोड़ कर शेष वृक्षों को घर
बनाने के लिये काटना चाहिये॥११८॥
खगाः पक्षिणस्तेषां निलयो गृहं यत्र यस्मिन् वृक्षे, तथा यो वृक्षो भग्नः, यश्च दग्धो-
ऽग्निप्लुष्टः, यश्च देवालयस्थः सुरगृहे स्थितः, श्मशाने स्थितः। तथा क्षीरतरुः क्षीरवृक्षः
पिप्पलादिकः, धवः, विभीतकः, निम्बः, अरणिः, एतान् वृक्षान् वर्जयित्वा विहायान्यान्
छिन्द्यात् शेषानन्यान् कल्पयेदिति॥११८॥
अथ तरुच्छेदलक्षणं पतितस्य च शुभाशुभज्ञानमाह—
रात्रौ कृतबलिपूजं प्रदक्षिणं छेदयेद् दिवा वृक्षम् ।
धन्यमुदक्प्राक्पतनं न ग्राह्योऽतोऽन्यथा पतितः ॥११९॥
जिस वृक्ष को काटना हो, उसके निमित्त रात में पूजा और बलि देकर दूसरे दिन
प्रातः ईशान कोण की ओर से प्रदक्षिणक्रम से उसको काटना चाहिये। कट जाने के बाद
यदि वह वृक्ष उत्तर या पूर्व दिशा की ओर गिरे तो शुभ और शेष दिशाओं में गिरे तो
अशुभ होता है॥११९॥
वृक्षं तरुं रात्रौ कृतबलिपूजं निशि कृतो बलिरुपहारः पूजाऽर्चा च यस्य तं दिवा
दिवसे प्रदक्षिणं प्रादक्षिणयेन प्राक्प्रभृति छेदयेद् ऐशानीमादितः कृत्वा पूर्वाग्नेययाम्यनैर्ऋत्य-
पश्चिमवायव्योत्तरान्तं यावत्। उदगुत्तरस्यां दिशि प्राक् पूर्वस्यां वा वृक्षस्य कल्पितस्य
पतनं धन्यं प्रशस्तम्। अतोऽन्यथा पतितोऽन्यासु परिशिष्टासु दिक्षु पतितो न ग्राह्यस्त्याज्य
इत्यर्थः ॥११९॥
अथ शुभाशुभत्वं वृक्षशल्यज्ञानमाह—
छेदो यद्यविकारी ततः शुभं दारु तद्गृहोपयिकम् ।
पीते तु मण्डले निर्दिशेत् तरोर्मध्यगां गोधाम् ॥१२०॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA