सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 88, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 88

६० बृहत्संहिता
धूमिता शेषाः शान्ताः पञ्च। ततः प्रहरादूर्ध्वं प्रहरद्वयं यावत् तावत् पूर्वाऽङ्गारिणी आग्नेयी
दीप्ता, याम्या धूमिता, शेषाः शान्ताः। ततः प्रहरद्वयादूर्ध्वं प्रहरत्रयं यावदाग्नेयी दिगङ्गारिणी
याम्या दीप्ता, नैर्ऋती धूमिता, शेषाः शान्ताः। ततः प्रहरत्रयादूर्ध्वं सूर्यास्तं यावत् तावद्
याम्याङ्गारिणी नैर्ऋती दीप्ता, पश्चिमा धूमिता, शेषाः शान्ताः। ततोऽस्तमयादूर्ध्वं रात्रौ
प्रथमप्रहरं यावन्नैर्ऋती दिगङ्गारिणी, पश्चिमा दीप्ता, वायव्या धूमिता, शेषाः शान्ताः। ततो
रात्रिप्रहरोर्ध्वं प्रहरद्वयं यावत् तावत् पश्चिमा दिगङ्गारिणी, वायव्या दीप्ता, उत्तरा धूमिता,
शेषाः शान्ताः। ततः प्रहरद्वयादूर्ध्वं रात्रौ प्रहरत्रयं यावत् तावद्वायव्या दिगङ्गारिणी, उत्तरा
दीप्ता, ऐशानी धूमिता, शेषाः शान्ताः। ततो रात्रौ प्रहरत्रयादूर्ध्वं सूर्योदयं यावत् तावदुत्तरा
दिगङ्गारिणी, ऐशानी दीप्ता, पूर्वा धूमिता, शेषाः पञ्च शान्ता इति। तस्मिन् काले गृह-
प्रवेशसमये शकुनिः पक्षी रविवशेन तत्काले या दीप्ता तस्यां दिशि स्थितः सूर्याभिमुखश्च
यदि परुषरवं रूक्षशब्दं च विरौति, तदा संस्पृष्टाङ्गसमानं गृहपतिना स्वकीयं यदङ्गं स्पृष्टं
तत्समानं तदङ्गसम्भूतं तस्मिन् देशे यत्र गृहपतिः स्थितस्तत्रास्थि निर्देश्यं वक्तव्यम्। अत्र
प्रमाणमाचार्येण नोक्तम्। ननूक्तमेवमुच्यते—संस्पृष्टाङ्गसमानमित्यनेन ज्ञापयति। यत् तदङ्गं
स्पृष्टं तत्प्रमाणे भूभागे शल्यं स्थितमिति ज्ञेयम्। उक्तमागमान्तरे—
पृच्छाकाले गृहस्वामी यदङ्गं स्पृशति स्वकम्।
भुवो हस्तप्रमाणे शल्यं ब्रूयात्तदङ्गजम्॥ इति॥१०३-१०४॥
अन्यदप्याह—
शकुनसमयेऽथवाऽन्ये हस्त्यश्वश्वादयोऽनुवाशन्ते।
तत्रभवमस्थि तस्मिंस्तदङ्गसम्भूतमेवेति ॥१०५॥
शकुन देखने के समय यदि दीप्त दिशा की तरफ मुख करके हाथी, घोड़ा, कुत्ता
आदि जीव बोलें तो जिस स्थान पर गृहस्वामी स्थित रहता है, उसके नीचे उन जीवों के
उसी अङ्ग की हड्डी होनी चाहिये, जिस अङ्ग का गृहपति स्पर्श कर रहा होता है॥१०५॥
शकुनसमये निमित्तकाले, अथवाऽन्येऽपरे प्राणिनो हस्त्यश्वश्वादयः, हस्ती गजः,
अश्वस्तुरगः, श्वादयः श्वा सारमेयः, आदिग्रहणादुष्ट्रकाजाविकमार्जारप्रभृतयः। एते यद्यनुवाशन्ते
शब्दं कुर्वन्ति। एतेषामन्यतमो निमित्तकाले रविदीप्तो यदि वाशते, तदा तस्मिन् स्थाने
गृहभर्त्रीधिष्ठितेऽङ्गे तत्रभवं तत्प्राणिजातं तदङ्गसम्भूतमेव गृहपतिसंस्पृष्टाङ्गसमानमेवास्थि
वक्तव्यम्। प्रमाणं प्राग्वदिति॥१०५॥
अन्यदप्याह—
सूत्रे प्रसार्यमाणे गर्दभरावेऽस्थिशल्यमाचष्टे।
श्वशृगाललङ्घिते वा सूत्रे शल्यं विनिर्देश्यम् ॥१०६॥
सूत्र फैलाने के समय यदि गदहे का शब्द सुनाई दे तो गृहपति के नीचे हड्डी कहनी
चाहिये तथा कुत्ता या सियार उस सूत्र को लाँघ जाय तो भी उक्त स्थान में शल्य कहना
चाहिये॥१०६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA