बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 85, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंवास्तुविद्याध्यायः ५७
कुशयुक्ता दर्भसंयुक्ता भूमिर्विप्राणां शुभदा। शरैः काण्डैर्बहुला संयुक्ता क्षत्रियाणाम्।
दूर्वा शाद्वलम्, दूर्वायुता वैश्यानाम्। काशावृता शूद्राणाम्। एवं क्रमेण भूः प्रशस्ता।
तथा मधुरकषायाम्लकटुका चानुवर्णं वृद्धिकरी। मधुरा ब्राह्मणानाम्। कषाया क्षत्रियाणाम्।
आम्ला वैश्यानाम्। कटुका शूद्राणामिति। तथा च गर्गः—
मधुरा दर्भसंयुक्ता घृतगन्धा च या मही।
उत्तरप्रवणा चेति ब्राह्मणानां तु सा शुभा।।
रक्तगन्धा कषाया च शरवीरेण संयुता।
रक्ता प्राक्प्रवणा ज्ञेया क्षत्रियाणां तु सा मही।।
दक्षिणप्रवणा भूमिर्याम्ला दूर्वाभिरन्विता।
अन्नगन्धा च वैश्यानां पीतवर्णा प्रशस्यते।।
पश्चिमप्रवणा कृष्णा विकुण्ठा काशसंवृता।
मद्यगन्धा मही धन्या शूद्राणां कटुका तथा।। इति।।९४-९५।।
अधुना गृहप्रारम्भे विधानमाह—
कृष्टां प्ररूढबीजां गोऽध्युषितां ब्राह्मणैः प्रशस्तां च।
गत्वा महीं गृहपतिः काले सांवत्सरोद्दिष्टे ।।९६।।
भक्ष्यैर्नानाकारैर्दध्यक्षतसुरभिकुसुमधूपैश्च ।
दैवतपूजां कृत्वा स्थपतीनभ्यर्च्य विप्रांश्च ।।९७।।
विप्रः स्पृष्ट्वा शीर्षं वक्षश्च क्षत्रियो विशश्चोरू।
शूद्रः पादौ स्पृष्ट्वा कुर्याद्रेखां गृहारम्भे ।।९८।।
गृहपति ब्राह्मणों के द्वारा प्रशंसित भूमि को पहले हल से जोतवा कर उसमें बीज
वपन करे, तत्पश्चात् उस बीज के पक जाने पर एक रात के लिये उसमें गायों को बैठावे,
पुनः दैवज्ञ के द्वारा बताये गये मुहूर्त में वहाँ जाकर अनेक प्रकार के भक्ष्य पदार्थ, दधि,
अक्षत, सुगन्ध, पुष्प और धूपों से क्षेत्रपति, स्थपति ( कारीगर ) और ब्राह्मणों की पूजा
करके यदि गृहपति ब्राह्मण हो तो शिर, क्षत्रिय हो तो छाती, वैश्य हो तो ऊरू और शूद्र
हो तो पाद-स्पर्श करके गृहारम्भ की रेखा खींचे।।९६-९८।।
कृष्टां हलविलिखिताम्। प्ररूढबीजां सहितव्रीहिकां कृष्टायामुप्तं बीजं सञ्जातं यस्याम्।
गोऽध्युषितां गावोऽध्युषिता निवासिता यस्याम्। ब्राह्मणैश्च सह तां प्रशस्तां प्रशंसिताम्।
गोब्राह्मणास्तत्र रात्रिमेकामुषिता इत्यर्थः। एवं कृते शुद्धिर्भूमेर्भवति। तथा चोक्तम्—
सम्मार्जनेनाञ्जनेन सेकेनोल्लेखनेन वा।
गवां च सन्निवासेन भूमिः शुध्यति पञ्चभिः।।
एवंविधां भूमिं गृहपतिर्गृहस्वामी सांवत्सरोद्दिष्टे दैवज्ञोक्ते काले समये सर्वगुणसहिते
निरुपहते गत्वा।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA