बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 656, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें६२८ बृहत्संहिता
लावण्य की इच्छा करने वाले मनुष्य को चाहिये कि दूध, घृत और गुड़ से मिश्रित
अन्नों से ब्राह्मणों की पूजा करे तथा उन ब्राह्मणों को सोना, वस्त्र और चाँदी प्रदान करे।
पाँव के नक्षत्र से आरम्भ करके उपवास करता हुआ विष्णु और अंग के नक्षत्रों की पूजा
करे।।८।।
अन्नैर्भोजनविशेषैः । क्षीरघृतोत्कटैः, क्षीरेण दुग्धेन घृतेनाज्येन चोत्कटैराधिक्येन सहितै-
स्तैश्च सह गुडैः, गुडेनेक्षुविकारेण युक्तैः, विप्रान् ब्राह्मणान् समभ्यर्चयेत् पूजयेत् । तेषु च
ब्राह्मणेषु, सुवर्णं कनकम्, वस्त्रमम्बरम्, रजतं रूप्यम्, नरो मनुष्यो लावण्यमिच्छन् रूप-
मभिलषन् दद्यात् प्रतिपादयेत्। पादर्क्षाच्चरणनक्षत्राद् मूलात् प्रभृत्यारभ्य क्रमादनुक्रमेणो-
पवसन् भुञ्जन् अङ्गर्क्षनामस्वपि स्वविधिनाऽऽत्मीयविधानेन वैष्णव्येन पञ्चरात्रविहितेन पूजा-
क्रमेण वैदिकेन वा केशवपूजनं नारायणार्चनं कुर्याद्विदध्यात् । तथा तेनैव प्रकारेण धिष्ण्यस्य
नक्षत्रस्य। यथा भगवतो हरेस्तथा नक्षत्रस्यापि पूजां कुर्यात्।।८।।
अथ चरितव्रतः पुरुषः कीदृगन्यजन्मनि भवतीत्याह—
प्रलम्बबाहुः पृथुपीनवक्षाः क्षपाकरास्यः सितचारुदन्तः।
गजेन्द्रगामी कमलायताक्षः स्त्रीचित्तहारी स्मरतुल्यमूर्त्तिः ॥९॥
पूर्वकथित पूजा करने से मनुष्य लम्बी भुजाओं से युत, विस्तीर्ण और पुष्ट छाती
वाला, चन्द्र के समान मुख वाला, सफेद-सुन्दर दाँतों से युत, गजेन्द्र के समान गति
वाला, कमल के समान विस्तीर्ण नेत्र वाला, स्त्री के चित्त को हरण करने वाला और
कामदेव के समान स्वरूप वाला होता है ।।९।।
मनुष्यः पुरुषः कृतरूपसत्रव्रत ईदृग् भवति—प्रलम्बबाहुः, प्रलम्बौ दीर्घौ बाहू भुजौ
यस्य। आजानुबाहुरित्यर्थः। पृथुपीनवक्षाः, पृथु विस्तीर्णं पीनं मांसलं च वक्ष उरो यस्य।
क्षपाकरास्यश्चन्द्रवदनः। सितचारुदन्तः शुक्लशोभनदन्तः। गजेन्द्रगामी, गजेन्द्रो मत्तहस्तीव
सविलासं गच्छति। कमलायताक्षः, कमलं पद्मं तद्वद् आयते विस्तीर्णे चाक्षिणी नेत्रे
यस्य। स्त्रीचित्तहारी, स्त्रीणां योषितां चित्तं मनो हरति तच्छीलः। स्मरतुल्यमूर्त्तिः, काम-
सदृशदेहः ॥९॥
अथ स्त्री कीदृशी भवति—
शरदमलपूर्णचन्द्रद्युतिसदृशमुखी सरोजदलनेत्रा।
रुचिरदशना सुकर्णा भ्रमरोदरसन्निभैः केशैः ॥१०॥
पुंस्कोकिलसमवाणी ताम्रोष्ठी पद्मपत्रकरचरणा।
स्तनभारानतमध्या प्रदक्षिणावर्तया नाभ्या ॥११॥
कदलीकाण्डनिभोरु सुश्रोणी वरकुकुन्दरा सुभगा।
सुश्लिष्टाङ्गुलिपादा भवति प्रमदा मनुष्यश्च ॥१२॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA