बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 652, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें६२४ बृहत्संहिता
च्युतविनयविशीर्णभाण्डहस्त्यपेक्षविघ्नकारणानि
चान्यथा न साधयेत् समुद्रगोऽप्यपां कणम् ॥६३॥
शनिवार में भैंस, छाग, ऊँट, कृष्णलोह (शस्त्र, आयुध आदि), भृत्य, वृद्ध, नीच,
पक्षी, चोर, बन्धन आदि जानने वाले, नम्रता से रहित, फूटा भाण्ड, हस्त्यपेक्षा (हाथी
के ग्रहणादि), विघ्न के कारण इनके आश्रित सभी कार्य सिद्ध होते हैं। इन पूर्वोक्त
नियमों को छोड़कर समुद्र में जाने पर भी जलबिन्दु की भी प्राप्ति नहीं होती है। यह
समुद्रदण्डक छन्द है।।६३।।
सवितृसुतदिन इति। सवितृसुतदिने शनैश्चरदिवसे च कर्माणि कारयेत्। महिषी
प्रसिद्धा। अजश्छागः। उष्ट्रः करभः। कृष्णलोहः शस्त्राद्युधादि। दासः कर्मकरः। वृद्धो
गतवयाः। नीचः कुलाधमकर्मकृत्। पक्षी श्येनादि। चौरस्तस्करः। पाशिकाः पाशबन्ध-
नादिविदः। च्युतविनयो नीचः। विशीर्णभाण्डं भिन्नभाण्डम्। हस्त्यपेक्षा हस्तिनोऽपेक्षा।
हस्त्यपेक्षा ग्रहणादि। विघ्नकारणानि यानि निमित्तानि च कार्याणि एतदाश्रितानि च सर्वाणि
सिद्ध्यन्ति। एतानि वर्जयित्वाऽन्यथाऽन्येन प्रकारेण समुद्रगोऽपि सागरप्राप्तोऽप्यपां कणं
जलबिन्दुमपि तस्मात् सागरात्र साधयेत्। समुद्रसंज्ञं दण्डकमेतत्।
अत्र नद्वयात् परतः पञ्च रेफा जकारान्तरिता भवन्त्यन्ते लघुगुरू।
न्यासः— न न र ज र ज र ज र
।।। ।।। ऽ।ऽ ।ऽ। ऽ।ऽ ।ऽ। ऽ।ऽ ।ऽ। ऽ।ऽ
ज र ल गु
।ऽ। ऽ।ऽ । ऽ
तथा च समाससंहितायाम्—
शस्त्राणि पाशकर्माणि पशुकर्माणि यानि च।
तानि सौरदिने कुर्याल्लोहकर्माणि यानि च।।
संवत्सरे तथा मासे होरायामुदये तथा।
उक्तानि यानि कर्माणि तथा कुर्याद् ग्रहस्य च।।
तथा च यवनेश्वरः—
विषाश्मशस्त्रत्रपुसीसलोहप्राकारबन्धावृतमारणानि ।
सर्वं च पापात्मककर्मजाहि कार्पासवप्रव्रजितानि चेष्टम्।।
तथा च गर्गः—
नियोगान् विविधान् कुर्याद्वेश्म चापि प्रवेशयेत्।
कर्म चौर्यं मृतिं चैवाश्वरथेश्चश्वयोजनम्।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA