बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 584, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें५५६ बृहत्संहिता
धर्ममतिर्बहुवित् स्वाध्यायाभिजनरूपसम्पन्नः।
अकृपणमतिः शशियुते जातः स्यादग्निदैवत्ये।।
रोहिण्यामिति । सत्यः सत्यवाक्। शुचिः शास्त्रोक्तशौचानुष्ठानपरो धनाद्यलुब्धश्च।
प्रियंवदोऽभिमतवक्ता। स्थिर एकमतिः। स्वरूपः शोभनाकृतिः। एवंविधो रोहिण्यां जातो
भवति। तथा च पराशरः—
सुतधनपशुमान् विद्वान् दाता धीरोऽल्पवाक् स्थिरमतिश्च।
वृषभगतिस्तेजस्वी प्राजापत्ये नरो जातः।। इति।।२।।
चपलश्चतुरो भीरुः पटुरुत्साही धनी मृगे भोगी ।
शठगर्वितचण्डकृतघ्नहिंस्रपापश्च रौद्रर्क्षे ॥३॥
मृगशिरा में उत्पन्न जातक चञ्चल, चतुर, भय से पीड़ित, पटु, उत्साही, धनी और
भोगी होता है। आर्द्रा नक्षत्र में उत्पन्न जातक शठ ( परोपकार से रहित ), अभिमानी,
दूसरे के कृत्यों का नाश करने वाला, जन्तुओं का वध करने वाला और पापी होता
है।।३।।
चपलोऽनेकमतिः। चतुरो दक्षः। भीरुर्भयार्तः। पटुः प्रवक्ता। उत्साही सोद्यमः। धनी
धनवान्। भोगी भोगसंयुक्तः। एवंविधो मृगशिरसि जातो भवति। तथा च पराशरः—
अतिशीलरूपदृष्टः सौम्यमतिः सोद्यमः श्रुतिरहस्यः।
चपलमत्तिः सुविनीतो जातः स्यादिन्दुदैवत्ये।।
शठगर्वितैतेति । शठः परकार्यविमुखः। गर्वितो मानी। चण्डः प्रकोपनः। कृतघ्नो
निरुपकारशीलः। हिंस्रः क्रूरः। पापः पापसमेतः। एवंविधो रौद्रर्क्षे आर्द्रायां जातो भवति।
तथा च पराशरः—
रौद्रः क्रूरः क्रोधी परदारार्थापहारशीलश्च।
वाग् निष्ठुरोऽतिधीरो जातः स्याद् रुद्रदैवत्ये।। इति।।३।।
अथ पुनर्वसुजातस्य स्वरूपमाह—
दान्तः सुखी सुशीलो दुर्मेधा रोगभाक् पिपासुश्च ।
अल्पेन च सन्तुष्टः पुनर्वसौ जायते मनुजः ॥४॥
पुनर्वसु नक्षत्र में उत्पन्न जातक इन्द्रियों को वश में रखने वाला, सुखी, सुन्दर
स्वभाव वाला, दुर्बुद्धि, रोगी, तृष्णा से युत और थोड़े ही से प्रसन्न होने वाला होता
है।।४।।
दान्तो दमसंयुक्तो जितेन्द्रियः। सुखी सुखितः। सुशीलः शोभनचरित्रः। दुर्मेधा
दुष्टमतिः। रोगभाग् रोगपीडितः। पिपासुस्तृषार्तः। अल्पेन स्तोकमात्रेण सन्तुष्टो हृष्टः।
एवंविधो मनुष्यः पुनर्वसौ जायत उत्पद्यते। तथा च पराशरः—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA