सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 552, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 552

अथ पाकाध्यायः
अथ पाकाध्यायो व्याख्यायते। तत्रादावेव ग्रहाणां चारोक्तफलस्य पाककालज्ञानमाह—
पक्षाद्बानोः सोमस्य मासिकोऽङ्गारकस्य वक्रोक्तः ।
आदर्शनाच्च पाको बुधस्य जीवस्य वर्षेण ॥१॥
षड्भिः सितस्य मासैरब्देन शनेः सुरद्विषोऽब्दार्धात् ।
वर्षात् सूर्यग्रहणे सद्यः स्यात् त्वाष्ट्रकीलकयोः ॥२॥
त्रिभिरेव धूमकेतोर्मासैः श्वेतस्य सप्तरात्रान्ते ।
सप्ताहात् परिवेषेन्द्रचापसन्ध्याभ्रसूचीनाम् ॥३॥
सूर्य का फल एक पक्ष में, चन्द्र का एक मास में, मङ्गल का वक्रोक्तानुसार
( भौमचार प्रकरणोक्तानुसार ) , बुध का उदित काल तक में, बृहस्पति का एक वर्ष में,
शुक्र का छः मास में, शनि का एक वर्ष में, चन्द्रग्रहण में राहु का छः मास में, सूर्यग्रहण
का एक वर्ष में, त्वष्टा नामक ग्रह, तामस और कीलक का तत्काल, धूमकेतु का तीन
मास में, श्वेतकेतु का सात रात में तथा सूर्य, चन्द्र के परिवेष, इन्द्रधनुष, सन्ध्या और
अभ्रसूची का फल सात दिन में होता है॥१-३॥
पक्षाद् भानोरिति । भानोरादित्यस्य यत् फलमर्कचारोक्तं शुभमशुभं वा तत् पक्षात्
पञ्चदशभिर्दिनैर्भवति। एवं सोमस्य मासिको मासप्रमाणमस्य मासिको मासेन भवति।
अङ्गारकस्य भौमस्य वक्रोक्तो वक्रे कथितः। यथा—'तद्वक्त्रमुष्णामुदये पीडाकरमग्नि-
वार्तानाम्' 'दूषयति रसानुदये' 'व्यालं त्रयोदशर्क्षाच्चतुर्दशाद्वा विपच्यतेऽस्तमये', 'तत्कालं
मुखरोगम्' इति, 'तदनुवक्रे दस्युगणेभ्यः पीडाम्' इति। अन्यदपि नक्षत्राश्रितं यत्फलं
तदेवमेव यस्मिन् वक्रे तन्नक्षत्रं पठ्यते। उदयर्क्षादनन्तरं तस्य नक्षत्रस्य तद्वक्रोक्तसमः पाक-
काल इति परिशेषनक्षत्राणां नक्षत्रपाककालमिति आगमविदः। बुधस्यादर्शनात् पाकः सूर्य-
मण्डलान्निर्गतो यावत्कालो दृश्यते तावानेव तस्य पाकः। जीवस्य बृहस्पतेर्वर्षेण पाकः।
षड्भिः सितस्य मासैरिति । सितस्य शुक्रस्य स्वचारे यदुक्तं फलं वीथिमण्डल-
नक्षत्राश्रितं तस्य षड्भिर्मासैः पाकः। अब्देन वर्षेण शनेः सौरस्य। सुरद्विषो राहोश्चन्द्रस्य
ग्रहणे अब्दार्धात् षड्भिर्मासैः पाकः। सूर्यग्रहणेऽर्कोपरागे वर्षात् फलम्। सतमस्कं पर्व
विनेति यस्त्वष्टा नाम ग्रह उक्तस्तस्य त्वष्टुस्तामसकीलकानां च सद्यस्तस्मिन्नेवाहनि पाकः
स्याद् भवेत्।
त्रिभिरेवेति । धूमकेतोस्त्रिभिरेव मासैः फलं पच्यते। श्वेतस्य श्वेतकेतोः सप्तरात्रान्ते
सप्तभिर्दिनैः। परिवेषः सूर्यचन्द्रमसोः। इन्द्रचापम्। सन्ध्याफलम्। अभ्रसूची। एषां सर्वेषां
सप्ताहात् फलमिति॥१-३॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA