बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 539, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंशाकुनोत्तराध्यायः ५११
मेषस्य सप्तनवांशकाधिपतिः शुक्रस्तदीयवर्गात् पञ्चममक्षरं जकारमापतति। कर्कटस्य
सप्तनवांशकाधिपतिः सौरस्तदीयवर्गात् पञ्चममक्षरं मकारमापतति। तुलस्य सप्तनवांश-
काधिपतिर्भौमस्तदीयवर्गात् पञ्चममक्षरं ङकारमापतति। मकरस्य सप्तनवांशकाधिपति-
श्चन्द्रस्तद्वर्गात् तृतीयमक्षरं लकारमापतति। अत एवोक्तम्—
लग्ने जकारो हिबुके मकारस्तुले ङकारो मकरे लकारः।
मेषस्याष्टमनवांशकाधिपतिर्भौमस्तद्वर्गात् प्रथममक्षरं ककारमापतति। कर्कटस्याष्ट-
मनवांशकाधिपतिः सौरस्तद्वर्गात् प्रथममक्षरं पकारमापतति। तुलस्याष्टमनवांशकाधिपतिः
शुक्रस्तद्वर्गात् प्रथममक्षरं चकारमापतति। मकरस्याष्टमनवांशकाधिपतिः सूर्यस्तद्वर्गात् तृतीय-
मक्षरमिकारमापतति। अत एवोक्तम्—
लग्ने ककारो हिबुके पकारः। इत्यादि।।१८।।
अन्येष्वप्याह—
लग्ने नकारो हिबुके तकारस्तुले णकारो मकरे टकारः।
इत्येतदुक्तं चरसंज्ञकस्य वक्ष्ये स्थिराख्यस्य चतुष्टयस्य ।।१९।।
मेष लग्न में नवम नवांश हो तो मेष में नवम नवांशाधिपति गुरु के वर्ग का पञ्चम
अक्षर नकार, चतुर्थ राशि ( कर्क ) में नवम नवांशाधिपति गुरु के वर्ग का प्रथम अक्षर
तकार, सप्तम राशि ( तुला ) में नवम नवांशाधिपति बुध के वर्ग का पञ्चम अक्षर
णकार और दशम राशि ( मकर ) में नवम नवांशाधिपति बुध के वर्ग का प्रथम अक्षर
टकार आता है। यह चरसंज्ञक चार राशियों के लिये कहा गया है। अब स्थिरसंज्ञक चार
राशियों के लिये कहता हूँ।।१९।।
मेषस्य नवमनवांशकाधिपतिर्जीवस्तदीयवर्गात् पञ्चममक्षरं नकारमापतति। कर्कटस्य
नवमनवांशकाधिपतिर्जीवस्तदीयवर्गात् प्रथममक्षरं तकारमापतति। तुलस्य नवमनवांशका-
धिपतिर्बुधस्तदीयवर्गात् पञ्चममक्षरं णकारमापतति। मकरस्य नवमनवांशकाधिपतिर्बुध-
स्तद्वर्गात् प्रथममक्षरं टकारमापतति। अत एवोक्तम्—
लग्ने नकारो हिबुके तकारस्तुले णकारो मकरे टकारः। इत्यादि।
इत्येतदुक्तमिति। इत्यनेन प्रकारेणैतदुक्तम्। तच्चरसंज्ञकस्य चतुष्टयस्य। स्थिर-
संज्ञकस्य वृषसिंहवृश्चिककुम्भाख्यस्येदानीं वक्ष्ये कथयिष्ये।।१९।।
अधुना तदेवाह—
वृषे फकारो हिबुके खकारः कीटे वकारो नृघटे छकारंः।
आद्यांशकेभ्यो मतिमान् विदध्यादनुक्रमेण स्थिरसंज्ञकेषु ।।२०।।
वृष लग्न में प्रथम नवांश हो तो वृष में प्रथम नवांशाधिपति शनि के वर्ग का
द्वितीय अक्षर फकार, चतुर्थ राशि ( सिंह ) में प्रथम नवांशाधिपति मङ्गल के वर्ग का
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA