बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 537, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंशाकुनोत्तराध्यायः ५०९
तस्य स्वामी शुक्रः। तत्रप्रथमनवांशत्वाच्छौक्रवर्गात् प्रथममक्षरं चकारमापतति। दशमस्थाने
मकरो भवति। तस्य स्वामी शनैश्चरः। तत्रप्रथमनवांशकोदयत्वाच्छनैश्चरात् पवर्गत् प्रथममक्षरं
पकारमापतति। अत एवोक्तम्—
मेषे ककारो हिबुके यकारस्तुले चकारो मकरे पकारः।
एवं द्वितीयादिष्वंशकेषु स्वामिविहितवर्गक्रमगणनयांशकतुल्यं वर्णं ग्राह्यम्।
मृदुबुद्धिप्रबोधनायास्माभिः किञ्चित् क्रियते। तत्र मेषद्वितीयनवांशकस्य शुक्रोऽधिपतिस्तद्वर्गाद्
द्वितीयमक्षरं छकारमापतति। कर्कटकद्वितीयस्य सूर्योऽधिपतिस्तद्वर्गात् प्रथममक्षरमकार-
मापतति। तुलद्वितीयस्य भौमोऽधिपतिस्तद्वर्गाद् द्वितीयमक्षरं खकारमापतति। मकरद्वितीय-
नवांशकस्य सौरोऽधिपतिस्तदीयवर्गाद् द्वितीयमक्षरं फकारमापतति। अत एवोक्तम्—
मेषे छकारो हिबुकेऽप्यकारस्तुलं खकारो मकरे फकारः।। इति।। १५५।।
अन्येष्वप्याह—
मेषे टकारो हिबुके ठकारस्तुले तकारो मकरे थकारः।
मेषे तु रेफो हिबुके जकारस्तुले बकारो मकरे गकारः ॥ १५६ ॥
यदि मेष लग्न में तृतीय नवांश हो तो मेष राशि में तृतीय नवांशाधिपति बुध के वर्ग
का प्रथम अक्षर टकार, चतुर्थ राशि ( कर्क ) में तृतीय नवांशाधिपति बुध के वर्ग का
द्वितीय अक्षर ठकार, सप्तम राशि ( तुला ) में तृतीय नवांशाधिपति बृहस्पति के वर्ग का
प्रथम अक्षर तकार और दशम राशि ( मकर ) में तृतीय नवांशाधिपति बृहस्पति के वर्ग
का द्वितीय अक्षर थकार आता है। मेष राशि के लग्न में चतुर्थ नवांश हो तो मेष राशि
में चतुर्थ नवांशाधिपति चन्द्र के वर्ग का द्वितीय अक्षर रकार, चतुर्थ राशि ( कर्क ) में
चतुर्थ नवांशाधिपति शुक्र के वर्ग का तृतीय अक्षर जकार, सप्तम राशि ( तुला ) में
चतुर्थ नवांशाधिपति शनि के वर्ग का तृतीय अक्षर वकार, दशम राशि ( मकर ) में
चतुर्थ नवांशाधिपति मंगल के वर्ग का तृतीय अक्षर गकार आता है॥१५६॥
मेषे तृतीयनवांशकस्य बुधोऽधिपतिस्तदीयवर्गात् प्रथममक्षरं टकारमापतति। कर्कटक-
तृतीयनवांशकस्य बुध एवाधिपतिस्तदीयवर्गाद् द्वितीयमक्षरं ठकारमापतति। तुलतृतीय-
नवांशकस्य जीवोऽधिपतिस्तदीयवर्गात् प्रथममक्षरं तकारमापतति। मकरतृतीयनवांशकस्य
जीवोऽधिपतिस्तदीयवर्गाद् द्वितीयमक्षरं थकारमापतति। अत एवोक्तम्—
मेषे टकारो हिबुके ठकारस्तुले तकारो मकरे थकारः।
मेषस्य चतुर्थनवांशकाधिपतिश्चन्द्रस्तदीयवर्गाद् द्वितीयमक्षरं रेफमापतति। कर्कटक-
चतुर्थनवांशकाधिपतिः शुक्रस्तदीयवर्गात् तृतीयमक्षरं जकारमापतति। तुलस्य चतुर्थनवांश-
काधिपतिः सौरस्तदीयवर्गात् तृतीयमक्षरं बकारमापतति। मकरस्य चतुर्थनवांशाधिपतिर्भौम-
स्तदीयवर्गात् तृतीयमक्षरं गकारमापतति। अत एवोक्तम्—
मेषे तु रेफो हिबुके जकारस्तुले बकारो मकरे गकारः।। इति।। १५६।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA