बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

५०४ बृहत्संहिता
अक्षर संयुक्त होता है; जैसे—कपित्थ, अश्वत्थ आदि। सम राशि में हो तो सम अक्षर
संयुक्त होता है, जैसे—घग्घ, शुद्ध, शुद्धोदन आदि।।७।।
बहुलेष्वोजेषु विषमराशिषु नाम्नामादौ प्रथममेव संयोगं संयोगाक्षरं विन्द्याज्जानीयात्।
वर्णद्वयसंयोगः संश्लेषः। हलोऽनन्तराः संयोग इति केचित्। बहुभेदाः केचित्। द्विकृताः
केचिद् गुरवः। केचित् संयोगान्तवद् द्विकृताः; यथा—यप्पा, वल्ला, यस्सा, लस्सा।
गुरवो द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां भवन्ति। वर्गाक्षरैः स्वतनुना। प्रथमप्रथमैः। तृतीयतृतीयैः। पञ्चम-
पञ्चमैः। प्रथमप्रथमैर्यथा—कक्कः, दत्तः, कुट्टः। तृतीयतृतीयैर्यथा—लल्लः, गग्गः, दद्दः,
जज्जः। पञ्चमपञ्चमैः—शङ्गुः, ण्णणः, धम्मः। परतनुना प्रथमद्वितीयैस्तृतीयचतुर्थैश्च। प्रथम-
द्वितीयैर्यथा—खुक्खः, इच्छः, दित्यः। तृतीयचतुर्थैर्यथा—वाग्घः, दाड्डः, शुद्धः। एते गुरवः।
अन्येषां यथा परतनुना। पञ्चमप्रथमैः पञ्चमद्वितीयैः पञ्चमतृतीयैः पञ्चमचतुर्थैश्च। एते संयोगा
एव। पञ्चमप्रथमैर्यथा—षङ्कः। पञ्चमद्वितीयैर्यथा—शङ्खः। पञ्चमतृतीयैर्यथा—शृङ्गम।
पञ्चमचतुर्थैर्यथा—सङ्घः। केचिदन्यथा कथयन्ति, यथा—स्वतनुना संयोगास्तेऽपि द्विकृता
उच्यन्ते। यथा धम्मः, दत्तः, कक्कः। प्रथमद्वितीयैस्तृतीयचतुर्थैश्च संयोगः। संयोगसंज्ञास्ते
गुरव उच्यन्ते। अन्ये ये संज्ञास्ते संयोगा एव न भवन्ति, यथा—धर्मः, वत्सः। आदि-
संयोगो यथा—श्रीधरः, क्षीरः, स्मर इति। एवं संयोगमादौ बहुलेषु विन्द्यादिति। कूटेषु
संयोगपरं वदन्ति। कूटेषु समराशिषु संयोगपरम्। संयोगः परो यस्मिंस्तत्संयोगपरं वदन्ति
कथयन्ति तन्नारायणादयः। द्व्यक्षरे नाम्नि यथा—पद्मम्, धर्मः, वत्स इत्येवमादयः। चतुरक्षरे
नाम्नि यथा—वसुदत्तः, वसुगुप्त इत्येवमादयः। स्वोच्चांशके द्विकृतमिति। स्वश्चा-
सावुच्चांशः स्वोच्चांशः।
अजवृषभमृगाङ्गनाकुलीरा झषवणिजौ च दिवाकरादितुङ्गाः।
दशशिखिमनुयुक्तिथीन्द्रियाशैस्त्रिनवकविंशतिभिश्च तेऽस्तनीचाः।। इति।
तस्मिन् स्वोच्चांशके द्विकृतमक्षरं नाम्नि भवति। द्वौ वारौ कृतौ द्विकृतौ। कथम्?
ऋक्षयोगाद्राशियोगाद्धेतोः। अक्षरदाता ग्रहः स्वोच्चांशकस्थो द्विकृतमक्षरं करोति। एतदुक्तं
भवति—पृच्छालग्ने यद्योजराशिस्तदौजाक्षरं द्विकृतं भवति, यथा—दरदः, दामोदरः।
अथ युग्मराशिस्तदा युग्माक्षरं द्विकृतं भवति, यथा—देवदेवः, धराधरः। द्व्यक्षरे यथा—
कप्पः, यप्पः, वल्ल इत्येवमादयः। गुर्वक्षरं तद्भवनांशके स्यात्। गुर्वक्षरं यस्मिन् नाम्नि
तद्गुर्वक्षरम्। तदित्यनेन लग्नं परामृश्यते। तस्य भवनस्यांशकः। तस्मिन्नक्षरे सति गुर्वक्षरं
स्याद्भवेत्। अत्र ऋक्षयोगादिभिर्वर्तते। ओजराशौ ओजाक्षरमेव गुर्वक्षरं भवति—कपित्थः,
अश्वत्थः। युग्मराशौ युग्माक्षरमेव, यथा—खुक्खः, घग्घः, शुद्धः। चतुरक्षरे शुद्धोदन
इत्येवमादयः।।७।।
अन्यदपि विशेषमाह—
मात्रादियुक् स्याद् ग्रहयुक्तिकोणे द्रेष्काणपर्यायवदक्षरेषु।
नभोबलेषूर्ध्वमथोऽम्बुजेषु ज्ञेयो विसर्गोऽस्तबलान्वितेषु ।।८।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA