बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 531, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंशाकुनोत्तराध्यायः ५०३
'वर्गोत्तमाश्चरगृहादिषु पूर्वमध्यपर्यन्तगाः' इति। वर्गोत्तमाख्या नवांशका उक्ताः। अग्रत
ओजशब्दकरणादिह समराशावेव ज्ञायते। समराशौ कर्कटे मकरे वा यदा वर्गोत्तमश्चरांशो
भवति, तदा द्वयक्षरं नाम। स्थिरर्क्षभागे स्थिरराशौ वृषसिंहवृश्चिककुम्भानामन्यतमे यदा
स्थिरांशो वर्गोत्तमो भवति, तदा चतुरक्षरं नाम। ओजेषु विषमराशिषु मेषे तुले वा एभ्यो
वर्गोत्तमांशकेभ्यो विषमाक्षराणि स्युर्भवेयुः। एतदुक्तं भवति-यदा विषमराशौ वर्गोत्तमश्चरांशो
भवति, तदा विषमाक्षराणि त्रीणि नाम्नि भवेयुः। अथ तस्मिन्नेव वर्गोत्तमः स्थिरांशो भवति,
तदा विषमाणि पञ्चाक्षराणि नाम्नि भवेयुः। द्विस्वभावेषु राशिवच्च, द्विस्वभावेषु द्विमूर्तिषु
लग्नेषु राशिवद्राशितुल्यं स्यात्। एतदुक्तं भवति-द्विस्वभावेषु मिथुनधनुषोरन्यतरे यदि
विषमांशको वर्गोत्तमो भवति, तदा त्र्यक्षरं सप्ताक्षरं नामेति। अथ द्विस्वभावेषु समो वर्गोत्-
मांशो भवति कन्यामीनयोरन्यतरस्तदा चतुरक्षरं नाम षडक्षरं नाम। यत उक्तम्-
त्रिपञ्चसप्ताक्षरमोजराशौ युग्मे तु विन्द्याद् द्विचतुष्कषट्कम्।। इति।
वर्गोत्तमांशो यस्मिन् द्रेष्काणभागे स्थितस्तद्वशाद् वाच्यमिति।।५।।
अत्रैव विशेषमाह-
द्विमूर्तिसंज्ञे तु वदेद् द्विनाम सौम्येक्षिते द्विप्रकृतौ च राशौ ।
यावान् गणः स्वोदयगोंऽशकानां तावान् ग्रहः संग्रहकेऽक्षराणाम् ।।६।।
द्विस्वभाव राशि या सौम्य ( बुध ) से दृष्ट द्विस्वभाव राशि में दो नाम कहना चाहिये
तथा लग्नराशि में जितने नवांशों की संख्या व्यतीत हो गई हो, उतनी नामाक्षरों की संख्या
कहनी चाहिये ।।६।।
द्विमूर्तिसंज्ञे द्विस्वभावे राशौ द्विनाम वदेद् ब्रूयात्। द्वे नामनी यस्य। तथा द्विप्रकृतौ
द्विस्वभावराशौ सौम्येक्षिते बुधसन्दृष्टे, चशब्दाद् द्विनाम वदेत्। यत्परिमाणस्य यावान्
अंशकानां नवभागानां गणः समूहः स्वोदयगः प्रश्नसमयेऽतिक्रान्तस्तावनेव गणः समूहो-
ऽक्षराणां वर्णानां संग्रहके नाम्नि भवति।।६।।
अथ संयोगाक्षरमाह-
संयोगमादौ बहुलेषु विन्द्यात् कूटेषु संयोगपरं वदन्ति ।
स्वोच्चांशके द्विष्कृतमृक्षयोगाद् गुर्वक्षरं तद्भवनांशके स्यात् ।।७।।
बहुल ( विषम राशियों ) में नाम के आदि को संयुक्ताक्षर जानना चाहिये। जैसे-
श्रीधर, क्षीर, स्मर आदि। कूट ( सम राशियों ) में नाम के अन्त में संयुक्ताक्षर कहते
हैं। जैसे-पद्म, धर्म, वत्स आदि। अपने उच्चांश में राशि के योग से एक अक्षर दो बार
आता है। यथा-विषम राशि में अपना उच्चांश हो तो प्रथम आदि विषम अक्षर दो बार
आता है। जैसे-दरद, दामोदर आदि। यदि सम राशि में अपना उच्चांश हो तो द्वितीय
आदि सम अक्षर दो बार आता है; जैसे-देवदत्त, धराधर आदि। लग्नस्थित नवांश राशि
में गुरु अक्षर होता है। जैसे-लग्नस्थित नवांश विषम राशि में हो तो नाम का विषम
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA