बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 528, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें५०० बृहत्संहिता
आँख से काना, लग्नस्थित सूर्य पापग्रह ( सूर्य, मंगल और शनि ) से देखा जाता हो तो
अन्धा, सिंह लग्न में स्थित सूर्य हो तो कुबड़ा, बहरा और मूर्ख तथा जिस राशि के लग्न
से पापग्रह ( सूर्य, मंगल और शनि ) छठे स्थान में स्थित होकर पापग्रह से देखा जाता
हो, उस राशि के सम्बन्धी अङ्ग ( 'कालाङ्गानि वराङ्ग' इत्याद्युक्त अंग ) में व्रणयुत पुरुष
का समागम होता है। इस प्रकार जन्म में जो मैंने कहा है, उन सबका इस प्रकरण में
विचार करना चाहिये।।१२-१३।।
काणेनाक्ष्णा दक्षिणेनेति। येन सह संयोगो ज्ञातः स च कीदृगिति। यदि तात्का-
लिकाल्लग्नात् सूर्य आदित्यो द्वादशे स्थाने स्थितः, स पुरुषो दक्षिणेनाक्ष्णा काण एवा-
ऽऽगच्छति। चन्द्रे लग्नाद् द्वादशे स्थाने स्थिते चेतरेण वामेनाक्ष्णा काण एवेति। अर्था-
देवार्कचन्द्रयोर्द्वयोरपि द्वादशयोरन्ध एव। लग्नस्थेऽर्के प्राग्लग्नस्थिते सूर्ये पापाभ्यां भौमसौरा-
भ्यामीक्षितेऽन्ध एव नेत्रहीनः। स्वक्षें सिंहलग्नगते तत्रस्थे चार्के कुब्जः श्रोत्रहीनो वधिरो
जडो वा मूर्खः प्रभवति।
क्रूरः षष्ठ इति। विलग्नात् स्पष्टलग्नात् षष्ठस्थाने क्रूरः पापग्रहः आदित्याङ्गारक-
शनैश्चराणामन्यतमो भवति। स च क्रूरदृष्टः पापावलोकितो यदि भवति, तदा तद्गृहाङ्गे।
स च षष्ठस्थानस्थो राशिः कालपुरुषस्य यस्मिन् 'कालाङ्गानि वराङ्गम्' इत्यादिना ग्रन्थेनोक्तः।
तस्मिन्नङ्गे तस्य व्रणो वक्तव्यः। एवमनेन प्रकारेण जन्मकाले जातकसमये यदुक्तं कथितं
चिह्नं लक्ष्म रूपमाकारं तत्सर्वमस्मिन् प्रकरणे चिन्त्यं चिन्तनीयम्। यथा—'त्रिकोणगे
ज्ञे विबलैस्तथाऽपरैर्मुखाङ्घ्रिहस्तैर्द्विगणैस्तदा भवेत्'। तथा—
सौम्यर्क्षांशे रविजरुधिरौ चेत् सदन्तोऽत्र जातः
कुब्जः स्वक्षें शशिनि तनुगे मन्दमाहेयदृष्टे।
पङ्गुर्मीने यमशशिकुजैर्वीक्षिते लग्नसंस्थे
सन्धौ पापे शशिनि च जडः स्यान्न चेत् साम्यदृष्टिः।।
सौरशशाङ्कदिवाकरदृष्टे वामनको मकरान्त्यविलग्ने।
धीनवमोदयगैश्च दृकाणैः पापयुतैरभुजाङ्घ्रिशिराः स्यात्।।
रविशशियुते सिंहे लग्ने कुजार्किनिरीक्षिते
नयनरहितः सौम्यासौम्यैः सबुद्बुदलोचनः।
व्ययगृहगतश्चन्द्रो वामं हिनस्त्यपरं रवि-
रशुभगदिता योगा याप्या भवन्ति शुभेक्षिताः।।
एवमादि। तथानिष्टयोगाध्यायोक्तं सर्वं चिन्तनीयमिति।।१३।।
अथाऽऽगतस्याख्याज्ञानमाचार्यः करोति। तच्चाल्पबहुलं स्वल्पग्रन्थं मृदुबुद्धीनामगम्य-
मतोऽस्माभिस्तदेव बोधियात्रायां यवनेश्वरकृतश्चाक्षरकोशो व्याख्यायते। तत्रादावेव प्रयोजन-
प्रदर्शनार्थमाह—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA