सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 525, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 525

शाकुनोत्तराध्यायः ४९७
अथ वर्षज्ञानमाह—
आप्योदयर्क्षक्षणदिग्जलेषु पक्षावसानेषु च ये प्रदीप्ताः ।
सर्वेऽपि ते वृष्टिकरा रुवन्तः शान्तोऽपि वृष्टिं कुरुतेऽम्बुचारी ॥५॥
जलचर ( कर्क, मकर और मीन ) लग्न, जलसंज्ञक नक्षत्र ( पूर्वाषाढ़ा और शत-
भिषा ), जलसंज्ञक मुहूर्त, पश्चिम दिशा, जलस्थान—इन स्थानों में तथा पक्षावसान
( अमा और पूर्णिमा ) में स्थित प्रदीप्त शकुन शब्द करें तो सभी वृष्टि करने वाले होते
हैं। शान्त भी जलचारी शकुन जलादि में स्थित हों तो वृष्टि करने वाले होते हैं ॥५॥
आप्योदयाः कर्कटमकरमीनाः। आप्यमृक्षं पूर्वाषाढा शतभिषक् च। आप्यं मुहूर्त्तं
जलसंज्ञं वारुणं च। आप्या दिग्वारुणी यत्र जलं सन्निहितं तज्जलस्थानम्। एतेष्वाप्योदयर्क्ष-
क्षणदिग्जलेषु ये स्थिता उत्पाताः शकुनास्तथा पक्षावसाने अमावास्यायां पौर्णमास्यां वाऽन्ते
ये स्थितास्ते च दीप्ता देवदीप्ताः क्रियादीप्ताश्च भूता रुवन्तः क्रोशन्तः सर्वे निश्शेषा अपि
वृष्टिकरा वृष्टिं वर्षणं कुर्वन्ति। अम्बुचारी यः शकुनो जलचरः स शान्तोऽप्याप्यादिषु स्थितो
वृष्टिं कुरुते॥५॥
अथाग्नेयभयदोषज्ञानमाह—
आग्नेयदिग्लग्नमुहूर्त्तदेशेष्वर्कप्रदीप्तोऽग्निभयाय रौति ।
विष्ट्यां यमर्क्षोदयकण्टकेषु निष्पत्रवल्लीषु च दोषकृत् स्यात् ॥६॥
आग्नेय ( पूर्व और दक्षिण ) दिशा, आग्नेय ( क्रूर = मेष, सिंह, वृश्चिक, मकर
और कुम्भ ) लग्न, अग्नि नामक मुहूर्त, आग्नेय ( कृत्तिका ) नक्षत्र, आग्नेय देश
( अग्नि वाला स्थान )—इन स्थानों में सूर्य से प्रदीप्त होकर शकुन शब्द करें तो
अग्निभय होते हैं तथा विष्टि करण, शनि की राशि ( मकर और कुम्भ ) लग्न में हो
और काँटेदार वृक्ष या पत्ररहित लता पर स्थित सूर्य से दीप्त शकुन बैठा हो तो दोष
करने वाला होता है॥६॥
आग्नेयी दिक् पूर्वदक्षिणा। आग्नेयलग्नाः क्रूरराशयः। यथा मेषसिंहवृश्चिकमकरकुम्भाः।
आग्नेयो मुहूर्त्तोऽग्निना... आग्नेयमपि नक्षत्रं कृत्तिकाः। आग्नेयो देशो यत्राग्निरस्ति।
एतेषु स्थानेष्वर्कप्रदीप्तः शकुनो विरौति क्रोशति यदि तदाग्निभयाय भवति। विष्ट्यामिति।
विष्ट्यां करणे। यमः सौरः। तस्यर्क्षं मकरकुम्भौ। तयोरुदये। तथा कण्टकेषु कण्टकिवृक्षेषु।
तथा निष्पत्रासु पत्ररहितासु वल्लीषु स्थितोऽर्कप्रदीप्तो दोषकृद्दोषं करोति॥६॥
अथ कलहज्ञानमाह—
ग्राम्यः प्रदीप्तः स्वरचेष्टिताभ्यामुग्रो रुवन् कण्टकिनि स्थितश्च ।
भौमर्क्षलग्ने यदि नैर्ऋतीं च स्थितोऽभितश्चेत् कलहाय दृष्टः ॥७॥
ग्राम्य, शकुन स्वर और चेष्टा से प्रदीप्त हो, बहुत जोर से शब्द करता हो, काँटेदार
वृक्ष पर स्थित हो, मंगल की राशि ( मेष और वृश्चिक ) लग्न में हो, नैर्ऋत्य कोण में
बृ० भ० द्वि०-३२
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA