सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 524, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 524

४९६ बृहत्संहिता
अथ स्थिरचराणां ज्ञानमाह—
उद्बद्धसंग्रहणभोजनचौरवह्नि-
वर्षोत्स्वात्मजवधाः कलहो भयं च।
वर्गः स्थिरोऽयमुदयेन्दुयुते स्थिरर्क्षे
विद्यात् स्थिरं चरगृहे च चरं यदुक्तम्॥३॥
उद्बद्ध ( वहीं पर स्थित ), संग्रहण ( किसी के साथ संयोग ), भोजन, चोर, अग्नि,
वर्षा, उत्सव, पुत्र, वध, कलह, भय—ये स्थिर वर्ग हैं। यदि ये वर्ग स्थिर स्थान में
उत्पन्न स्थिर स्थानस्थित शकुन के द्वारा सूचित किये जाते हों तो चरसंज्ञक होते हैं। यदि
ये वर्ग स्थिर हों और उदयकालिक लग्न और चन्द्र स्थिर राशि में हो तो उद्बद्धादि कार्य
उसी दिन या भूत में जानना चाहिये और चन्द्र चर राशि में हो और चर स्थानस्थित
शकुन हों तो उद्बद्धादि कार्य भविष्य में जानना चाहिये॥३॥
उद्बद्धं संलग्नं तत्रैव संस्थितं गमागमवर्जितम्। संग्रहणं संयोगः केनचित् सह।
भोजनमशनम्। चौरास्तस्कराः। वह्निरग्निः। वर्षो वर्षणम्। उत्सवो विवाहादिः। आत्मजः
पुत्रः। वधो मरणम्। एते। तथा कलहो डमरम्। भयं भीतिश्च। अयं वर्गः स्थिरः। चेच्छब्दोऽत्र
लुप्तो द्रष्टव्यः। एष वर्गो यदि स्थिरस्थानेषूत्पन्नः स्थिरस्थानस्थितेन शकुनेन सूचितस्तदा
चरसंज्ञः। एतदुक्तं भवति—प्रागुक्तेन चेष्टितेन वक्ष्यमाणेनैव यद्येतानि कार्याणि शकुनेन
सूचितानि, तदैतानि वृत्तान्युत वेतानि एष्याणीत्येतदर्थमुक्तम्। उदयेन्दुयुते स्थिरर्क्ष इति।
यद्येष वर्गः स्थिरो भवति तथोदयलग्ने स्थिरराशिर्भवति। इन्दुयुतं चन्द्रसंयुक्तं स्थिरर्क्षं
स्थिरराशिर्भवति, तदैव तत्स्थितं वर्तमानं तस्मिन्नेवाहनि भवति, भूतं वेति विन्द्याज्जानीयात्।
चरगृहे लग्ने चरराशाविन्दुसंयुक्ते चरस्थानस्थे च शकुने यदुक्तमुद्बन्धादि तत्सर्वमेव चरं
विन्द्यात् पुरस्ताद्भविष्यतीति॥३॥
अथ स्थिरचरयोर्लक्षणमाह—
स्थिरप्रदेशोपलमन्दिरेषु सुरालये भूजलसन्निधौ च।
स्थिराणि कार्याणि चराणि यानि चलप्रदेशादिषु चागमाय॥४॥
स्थिर स्थान, पत्थर, गृह, देवालय, पृथ्वी पर, जल के समीप—इन स्थानों में
स्थित शकुन हों तो स्थिर कार्य का शुभाशुभ फल होता है। यदि वे शकुन चल प्रदेश
आदि में स्थित हों तो भविष्यत् कार्य के लिये सूचित करते हैं॥४॥
स्थिरप्रदेशः स्थिरस्थानम्। निश्चलम्। उपलोऽश्म। मन्दिरं गृहम्। एतेषु स्थानेषु।
सुरालये देवगृहे। भूजलसन्निधौ भूमौ तथा जलसन्निधौ तत्समीपे। एतेषु स्थानेषु शकुनेषु
स्थिराणि कार्याणि शुभाशुभानि भवन्ति। ये शकुनाश्चलप्रदेशादिषु चलेषु स्थिरेषु प्राणिष्वादि-
ग्रहणाच्चलेषु तृणकाष्ठादिषु यानि चराणि, ते आगमायागामिने पक्षावसानानि पुनः पुर-
स्ताद्भविष्यन्ति॥४॥