बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 523, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथ शाकुनोत्तराध्यायः
अथ शाकुनोत्तरं व्याख्यायते—
दिग्देशचेष्टास्वरवासरर्क्षमुहूर्तहोराकरणोदयांशान् ।
चरस्थिरोन्मिश्रबलाबलं च बुद्ध्वा फलानि प्रवदेद्रुतज्ञः ॥१॥
दिक् ( पूर्व आदि और अङ्गारित आदि ), देश, चेष्टा, स्वर ( दीप्त और शान्त ),
दिन, नक्षत्र, मुहूर्त ( शिवा आदि ), होरा ( राश्यर्ध और कालहोरा ), करण, लग्न, अंश,
( द्रेष्काण, नवांश, द्वादशांश और त्रिंशांश ), चर ( मेष, कर्क, तुला और मकर ),
स्थिर ( वृष, सिंह, वृश्चिक और कुम्भ ), उन्मिश्र ( द्विस्वभाव = मिथुन, कन्या, धनु
और मीन )—इन शकुनों का और राशियों का बलाबल जान कर शकुनों के शब्द को
जानने वालों को फलकथन करना चाहिये ॥१॥
दिक् पूर्वाद्याङ्गारिताद्या च। देशः स्थानं शुभमशुभं वा। चेष्टा विहरणं व्यापारः। स्वरः
शब्दो दीप्तः शान्तश्च। वासरो दिनम्। ग्रहचारतः शुभमशुभं च। ऋक्षं नक्षत्रं ध्रुवमृदु-
दारुणक्षिप्रोग्रचरसाधारणम्। मुहूर्तः शिवादिकः। होरा राश्यर्धम्, कालहोराश्च। शुभग्रहस्य
सम्बन्धिन्योऽशुभस्य वा। करणं बवादिकरणं शुभमशुभं वा। उदयो लग्नम्। अंशो भागस्तेन
द्रेष्काणनवांशद्वादशांशत्रिंशद्भागात्मकः। तथा चरा मेषकर्कटतुलामकराः। स्थिरा वृषसिंह-
वृश्चिककुम्भाः। उन्मिश्रा द्विस्वभावाः, ते च मिथुनकन्याधन्विमीनाः। एषां शकुनानां राशीनां
च बलाबलं बुद्ध्वा रुतज्ञः शकुनरुतज्ञः फलानि प्रवदेद् ब्रूयादित्यर्थः ॥१॥
अथ तद्भेदप्रदर्शनार्थमाह—
द्विविधं कथयन्ति संस्थितानामागामिस्थिरसंज्ञितञ्च कार्यम् ।
नृपदूतचरान्यदेशजातान्यभिघातः स्वजनादि चागमाख्यम् ॥२॥
एक देश में स्थित पुरुषों के दो प्रकार के कार्य कहे गये हैं, उनमें एक आगामी
( भविष्यत् ) और दूसरा स्थिरसंज्ञक ( वर्तमान और भूत ) होता है। राजा, दूत, गूढ़
पुरुष और परदेश से उत्पन्न कार्य अन्य हैं। उपद्रव तथा बन्धु और मित्रों का आगमनरूप
कार्य भविष्यत् होते हैं ॥२॥
शकुनसंस्थितानामेकदेशसंस्थानां पुंसां द्विविधं द्विप्रकारं कार्यं प्रवदन्ति कथयन्ति।
कीदृशम्? आगामि स्थिरसंज्ञितं च। आगाम्येष्यत्। स्थिरं च वर्तमानमतीतं वा। तथान्यानि
कार्याणि नृपदूतचरान्यदेशजातानि। नृपो राजा, दूतो गमागमिकः, चरः प्रसिद्धो गूढपुरुषः।
अन्यदेशः परदेशः। एभ्यो जातान्युत्पन्नानि कथयन्ति। तथाभिघात उपद्रवः। स्वजनानां
बन्धुसुहृदां चागम आगमनं तस्य चागतस्याख्यां नाम कथयन्ति ॥२॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA