बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

४९४ बृहत्संहिता
ग्यारह प्राणायाम और दूसरा शकुन अशुभ हो तो सोलह प्राणायाम करना चाहिये।
लेकिन यदि तीसरा शकुन अशुभ हो तो घर लौट आना चाहिये।
प्राणायाम का लक्षण—सात व्याहृति ( ओं भः, ओं भुवः, ओं स्वः, ओं महः,
ओं जनः, ओं तपः, ओं सत्यम् ), प्रणव ( ओं ), शिर ( आपोज्योतीरसो मृतम। )
इसके साथ गायत्री ( तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् ) को
श्वास को छोड़ते हुये तीन बार पढ़े।।६२।।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां शाकुने वायसविरुताध्यायः पञ्चनवतितमः ॥९५॥
एके आचार्याः काश्यपादयः क्रोशादूर्ध्वं क्रोशादनन्तरं यच्छकुनविरुतं तन्निष्फलं
प्राहुरुक्तवन्तः। तथा च काश्यपः—
क्रोशादनन्तरं यत् स्याच्छुभं वा यदि वाऽशुभम्।
निष्फलं तच्च विज्ञेयं शकुनानां विचेष्टितम्।।
एवं क्रोशं यावच्छ्रूयमाणं सफलम्, क्रोशादनन्तरं निष्फलमिति। एतदाचार्यस्य
नाभिप्रेतम्। तत्रानिष्टे प्रथमशकुन इति । तत्र तस्मिन् यात्राकाले प्रथमशकुनेऽनिष्टे अशुभे
सति नृपती राजा विहितमना निर्मलचित्तः पञ्च षट् च एकादश प्राणायामान् मानयेत् पूजयेत्;
कुर्यादित्यर्थः। अथ प्राणायामलक्षणमाह—
सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह।
त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते।।
व्याहृतयः सप्त भवन्ति। ॐभूः। ॐभुवः। ॐस्वः। ॐमहः। ॐजनः। ॐतपः।
ॐसत्यम्। प्रणवः ॐकारः। शिरः आपो ज्योती रसोमृतम्। गायत्री प्रसिद्धा चतुर्विंशत्यक्षरा।
आयतप्राणः परित्यक्तश्वासः। त्रिः त्रीन् वारान् पठेत्। अशुभे षोडशैव द्वितीये, द्वितीये
शकुने अशुभे षोडश प्राणायामान् मानयेत् पूजयेत्, ततो व्रजेत्। अथ यदि तृतीयः
शकुनोऽनिष्टोऽशुभस्तदा स्वभवनमात्मीयगृहं प्रत्यागच्छेत् प्रतीपमा-गच्छेदिति।।६२।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ शाकुने वायसविरुतं
नाम पञ्चनवतितमोऽध्यायः ॥९५॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA