सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 519, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 519

वायसविरुताध्यायः ४९१
काक का 'कड' शब्द अभीष्ट फल-प्राप्ति और शुभ देने वाले सर्प का दर्शन
कराता है तथा 'टड्डु' शब्द घात, 'स्त्री' शब्द स्त्री-लाभ, 'गड्' शब्द गायों का लाभ और
'पुड्' शब्द फूलों का लाभ कराता है।।५५।।
कडिति रुते फलाप्तिरभीष्टफलप्राप्तिर्भवति। अथवा फलाप्तिः फललाभः। तथा फल-
दाहिदर्शनं फलप्रदस्र्याहेः शुभफलप्रदस्य सर्पस्य दर्शनमवलोकनं भवति। अथवा फलाप्ति-
र्भवति सदाप्तिः। फलदा फलप्रदा ततोऽपि विशिष्टतरं फलं लभ्यते। तथाऽहिदर्शनं भवति।
टड्डिति रुते प्रहारा घाताः स्युर्भवेयुः। स्त्री-इति रुते स्त्रीलाभो भवति। गडिति रुते गवां
लाभः। पुडिति रुते पुष्पाणां लाभः।।५५।।
अन्यदप्याह—
युद्धाय टाकुटाक्विति गुहु वह्निभयं कटेकटे कलहः।
टाकुलि चिण्टिचि केकेकेति पुरं चेति दोषाय ।।५६।।
यदि कौवा 'टाकुटाकु' शब्द करे तो युद्ध का कारण, 'गुहु' शब्द करे तो अग्निभय,
'कटेकटे' शब्द करे तो कलह और 'टाकुलि, चिण्टिचि, केकेका' शब्द करे तो दोष के
लिये होता है।।५६।।
टाकुटाक्विति रुतं युद्धाय संग्रामाय भवति। गुहु—इति रुते वह्निभयमग्निभयं
भवति। कटेकटे—इति रुते कलहः। टाकुलि चिण्टिचि केकेकेति पुरं चेति इत्येवं रुतं
दोषाय भवति।।५६।।
अन्यद् विशेषमाह—
काकद्वयस्यापि समानमेतत् फलं यदुक्तं रुतचेष्टिताद्यैः।
पतत्रिणोऽन्येऽपि यथैव काको वन्याः श्ववच्चोपरिदंष्ट्रिणो ये ।।५७।।
शब्द, चेष्टा, भोजन और उपवेशन के द्वारा एक काक का जो फल कहा गया है,
वही दो, तीन आदि का भी जानना चाहिये तथा अन्य अनुक्त पक्षीगण का भी फल
काक की तरह ही जानना चाहिये। इसी प्रकार वन में रहने वाले जन्तु और उपरिदंष्ट्री
( सूअर आदि ) का फल कुत्ते की तरह जानना चाहिये।।५७।।
रुतचेष्टिताद्यैः, रुतेन चेष्टितेनाऽऽसनाद्युपवेशनेन चैकस्य काकस्य यत् फलमुक्तं
तत्काकद्वयस्य। अपिशब्दात् त्रयस्य चतुष्कस्य च समानं वाच्यम्। अन्ये येऽत्रानुक्ताः
पतत्रिणः पक्षिणस्तेऽपि तेन प्रकारेण ज्ञेयाः। वन्या वने भवाः प्राणिनो ये नोक्तास्ते श्ववत्सार-
मेयवत्। ये चोपरिदंष्ट्रिणः सूकरादयस्ते श्ववच्छुनो यत्फलमुक्तं तत् तेषामपि। तथा च
पराशरः—
शकुनाः पुंसनामानो वायसेन प्रकीर्तिताः।
तथैव स्त्रीसनामानः पिपील्याः परिकीर्तिताः।। इति।।५७।।