सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 514, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 514

४८६ बृहत्संहिता
अन्यदप्याह—
रज्ज्वस्थिकाष्ठकण्टकिनिःसारशिरोरुहानने रुवति ।
भुजगगददंष्ट्रितस्करशस्त्राग्निभयान्यनुक्रमशः ॥४०॥
यदि कौआ रस्सी, हड्डी, काष्ठ, कांटेदार वस्तु, असार वस्तु और केश को मुख में
लेकर शब्द करे तो क्रम से सर्प, रोग, दंष्ट्री ( सूअर आदि ), चोट, शस्त्र और अग्नि का
भय करता है॥४०॥
रज्जुः प्रसिद्धा। अस्थि काष्ठं कण्टकिः प्रसिद्धः। निःसारा असाराः। शिरोरुहाः केशाः।
काके रज्ज्वाद्यानने मुखे गृहीत्वा रुवति सत्यनुक्रमशो यथाक्रमं भुजगादीनां भयानि भवन्ति।
तद्यथा—रज्जुमुखे काके विरुवति भुजगस्य सर्पस्य सम्बन्धि भयं भवति। अस्थिमुखे
गदो रोगः। काष्ठमुखे दंष्ट्रिभयम्। दंष्ट्रिणो वराहादयः, तेभ्यो भयं भवति। कण्टकिमुखे
तस्करभयम्। निःसारमुखे शस्त्रभयम्। शिरोरुहमुखे काकेऽग्निभयं भवति। उक्तं च—
काष्ठरज्ज्वस्थिनिःसारकेशकण्टकिभृद्रवन् ।
व्यालाहिव्याधिशस्त्राग्नितस्करेभ्यो भयङ्करः।। इति।।४०।।
अन्यदप्याह—
सितकुसुमाशुचिमांसाननेऽर्थसिद्धिर्यथेप्सिता यातुः ।
पक्षौ धुन्वन्नूर्ध्वानने च विघ्नं मुहुः क्वणति ॥४१॥
यदि कौआ सफेद फूल, अपवित्र वस्तु और मांस को मुख में लेकर शब्द करे तो
गमन करने वाले के अभीष्ट अर्थ की सिद्धि होती है। पंखों को कँपाते हुये ऊपर को मुख
करके बार-बार शब्द करे तो यात्रा में विघ्न होता है॥४१॥
सितकुसुमं श्वेतपुष्पम्। अशुचि अमेध्यम्। मांसमामिषम्। एतान्यानने मुखे गृहीत्वा
यदि क्वणति विरुवति, तदा यातुर्यथेप्सिता यथाभिलषिताऽर्थसिद्धिर्भवति। पक्षावङ्गरुहौ
धुन्वन् कम्पयंस्तथाभूते काके ऊर्ध्वमुखे च क्वणति मुहुः शीघ्रमेव यात्राविघ्नं करोति॥४१॥
अन्यदप्याह—
यदि शृङ्खलां वरत्रां वल्लीं वाऽऽदाय वाशते बन्धः ।
पाषाणस्थे च भयं क्लिष्टापूर्वाध्विकयुतिश्च ॥४२॥
यदि कौआ लोहे की जञ्जीर, वरत्रा ( चमड़े की रस्सी ) और लता को मुख में
लेकर शब्द करे तो बन्धन होता है तथा पत्थर पर बैठा हुआ काक मार्ग में अपरिचित
मनुष्य का समागम करता है॥४२॥
यदि शृङ्खलां लोहमयीं वरत्रां चर्ममयीं रज्जुं वल्लीं वाऽऽदाय गृहीत्वा वाशते
विरौति, तदा यातुर्बन्धो भवति। पाषाणस्थेऽश्मनि स्थिते काके भयं भवति। क्लिष्टेन
क्लेशसंयुक्तेन अपूर्वेण यो न कदापि निर्दिष्टस्तेनाध्विकेन पान्थेन युतिः संयोगो भवति॥४२॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA