सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 501, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 501

अथ वायसविरुताध्यायः
अथ वायसविरुतं व्याख्यायते। तत्रादावेव प्रविभागप्रदर्शनार्थमाह—
प्राच्यानां दक्षिणतः शुभदाः काकाः करायिका वामाः ।
विपरीतमन्यदेशेष्ववधिर्लोकप्रसिद्धयैव ॥१॥
पूर्व देशवासियों के दक्षिण भाग में कौआ और वाम भाग में करायिका तथा अन्य
देशवासियों के वाम भाग में कौआ और दक्षिण भाग में करायिका शुभ होती है। लोक-
प्रसिद्धि से पूर्व आदि देशों को जानना चाहिये।।१।।
प्राच्यां पूर्वस्यां दिशि भवाः प्राच्याः। तेषां प्राच्यानां दक्षिणतो दक्षिणभागे काका
वायसाः शुभदाः। करायिकाः कूटपूर्यः। वामा वामभागस्थास्तेषामेव शुभदाः। अन्यदेशेषु
प्राग्देशवर्जितेषु विपरीतं विपर्यस्तम्। काको वामः करायिका दक्षिणेति देशे प्रविभागमाह—
अवधिर्लोकप्रसिद्धयैव। अवधिः परिच्छित्तिः सा च लोकप्रसिद्धयैव लोकप्रसिद्ध्या लोकतो
विज्ञेया। यथा इमे जनाः प्राच्याः, इमे दक्षिणाः, इमे पश्चिमाः, इम उत्तरा इति। आचार्ये-
णापि कूर्मप्रविभागे प्रदर्शिता इति।।१।।
अथ चेष्टितमाह—
वैशाखे निरुपहते वृक्षे नीडः सुभिक्षशिवदाता ।
निन्दितकण्टकिशुष्केष्वसुभिक्षभयानि तद्देशे ॥२॥
यदि कौआ वैशाख मास में उपद्रवरहित वृक्ष के ऊपर घोंसला बनावे तो सुभिक्ष
और मंगल करने वाला होता है तथा निन्दित, काँटेदार या सूखे हुये वृक्ष पर घोंसला
बनावे तो उस देश में दुर्भिक्ष का भय होता है।।२।।
वैशाखे वैशाखमासे निरुपहते निरुपद्रवे वृक्षे तरौ नीड आलयः सुभिक्षशिवदाता
भवति। सुभिक्षं श्रेयश्च ददाति। निन्दिते कुत्सिते। कण्टकिनि सकण्टके। शुष्के नीरसे
वृक्षे। यस्मिन् देशे एतेषु नीडं करोति। तद्देशे असुभिक्षभयानि भवन्ति।।२।।
अथ नीडवशेन फलमाह—
नीडे प्राक्शाखायां शरदि भवेत्प्रथमवृष्टिरपरस्याम् ।
याम्योत्तरयोर्मध्यात् प्रधानवृष्टिस्तरोरुपरि ॥३॥
शिखिदिशि मण्डलवृष्टिर्नैर्ऋत्यां शारदस्य निष्पत्तिः ।
परिशेषयोः सुभिक्षं मूषकसम्पच्च वायव्ये ॥४॥
यदि कौआ शरत्काल में वृक्ष के पूर्व दिशा में स्थित शाखा पर घोंसला बनावे तो
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA