बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 500, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें४७२ बृहत्संहिता
कक्ष्यासन्नाहकाले जनयति च मुहुः शीकरं बृंहितं वा
तत्काले वा मदाप्तिर्जयकृदथ रदं वेष्टयन् दक्षिणं च ॥९३॥
यदि हाथी अपनी इच्छा से वल्मीक, स्थाणु ( शाखारहित वृक्ष ), गुल्म, घास या
अन्य किसी वृक्ष को मथन करते-करते हर्षित दृष्टि और ऊँचा मुख करके शीघ्र गति से
यात्रा के अनुकूल चले तथा हौदा कसने के समय जलबिन्दु उड़ावे, गर्जन करे, मद्युक्त
हो जाय या सूँड़ से दाहिने दाँत को लपेटे तो जय देने वाला होता है॥९३॥
वल्मीकस्थाणुगुल्मेति। एवंविधो गजो जयकृत्, राज्ञो जयं करोति। यदि वल्मीककृतं
मृत्स्तूपं मथ्नाति। स्थाणुर्निःशेषशाखाच्छिन्नो वृक्षः शुष्कवृक्षो वा। गुल्म एकमूलः शाखा-
समूहः। क्षुपं शष्पम्। तरुर्वृक्षः। एतेषामन्यतमं यदि स्वेच्छया आत्मैच्छया मथ्नाति। तथा
हृष्टदृष्टिः, हृष्टा दृष्टैर्यस्य सः। यायाद्यात्रानुलोममिति। त्वरितपदगतिः शीघ्रगामी वक्त्रं
मुखमुच्चैरून्नाम्योत्क्षिप्य यात्रानुलोमं यात्रादिशं यायाद् गच्छेत्। तथा कक्ष्यासन्नाहकाले मध्य-
बन्धनप्रतिवेलायां जनयत्युत्पादयति मुहुर्मुहुः पुनः पुनः शीकरं वक्रोदककणान् मुञ्चति।
बृंहितं घनगर्जितं वा करोति। तत्काले वा मदाप्तिर्मदप्रादुर्भावः। तथा रदं दन्तं दक्षिणं वेष्टयन्
करेणालम्बयन् इति॥९३॥
अन्यदपि चेष्टितमाह—
प्रवेशनं वारिणि वारणस्य ग्राहेण नाशाय भवेन्नृपस्य।
ग्राहं गृहीत्वोत्तरणं नृपस्य तोयात् स्थलं वृत्तिकरं नृभर्तुः ॥९४॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां शाकुने हस्तिचेष्टितं
नाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः ॥९४॥
यदि हाथी को पकड़ कर ग्राह जल में प्रवेश कर जाय तो राजा का नाश और ग्राह
को पकड़ कर हाथी जल से बाहर निकल जाय तो राजा की वृद्धि करता है॥९४॥
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां शाकुने हस्तिचेष्टिताध्यायश्चतुर्नवतितमः ॥९४॥
वारणस्य गजस्य ग्राहेण जलप्राणिना वारिणि जलमध्ये प्रवेशनं नृपस्य राज्ञो नाशाय
भवेत् स्यात्। तथा द्विपस्य हस्तिनो ग्राहं जलप्राणिनं नीत्वाऽऽक्रम्य तोयाद् जलात् स्थलं
उत्तरणं नृभर्तू राज्ञो वृद्धिकरं भवतीति॥९४॥
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ शाकुने हस्तिचेष्टितं
नाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः ॥९४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA