बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 486, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथ गवेङ्गिताध्यायः
अथ गवेङ्गितं व्याख्यायते। तदेवाह—
गावो दीनाः पार्थिवस्याशिवाय पादैर्भूमिं कुट्टयन्त्यश्च रोगान्।
मृत्युं कुर्वन्त्यश्रुपूर्णायताक्ष्यः पत्युर्भीतास्तस्करानारुवन्त्यः॥१॥
दीन गाय राजा को अमंगल करने वाली, अपने पाँवों से पृथ्वी को कुरेदने वाली
गाय रोग करने वाली, अश्रुपूर्ण नेत्र वाली गाय स्वामी की मृत्यु करने वाली और डरकर
अति शब्द करने वाली गाय चोरों से भय कराने वाली होती है॥१॥
गावो दीना दैन्यं गता म्लानमुखाः पार्थिवस्य राज्ञोऽशिवाय अश्रेयसे भवन्ति। तथा
भूमिमवनिं पादैः खुरैः कुट्टयन्त्यो विदारयन्त्यो रोगान् कुर्वन्ति। अश्रुपूर्णायताक्ष्यः, अश्रुपूर्णे
आयते दीर्घे अक्षिणी यासां तास्तथाभूताः पत्युः स्वामिनो मृत्युं मरणं कुर्वन्ति। तथा भीताः
सभया आरुवन्त्यः अतीव शब्दं कुर्वत्यः तस्करांश्चौरान् कुर्वन्ति॥१॥
अन्यदप्याह—
अकारणे क्रोशति चेदनर्थो भयाय रात्रौ वृषभः शिवाय।
भृशं निरुद्धा यदि मक्षिकाभिस्तदाशु वृष्टिं सरमात्मजैर्वा॥२॥
यदि बिना कारण गाय शब्द करे तो अनर्थ और रात्रि में शब्द करे तो भय करती
है। यदि बैल रात्रि में शब्द करे तो मंगलकारी होता है। यदि गाय बहुत मक्खियों से या
कुत्ते के बच्चों से घिर जाय तो शीघ्र वृष्टि करती है॥२॥
यदकारणं निष्कारणमेव क्रोशति वाशति, तदाऽनर्थो भवति। तस्य जलतृणादिकं
कारणं तद्वर्जमकारणम्। रात्रौ निशि यदि वाशति, तदा भयाय भवति। वृषभो दान्तो रात्रौ
वाच्यमानः शिवाय श्रेयसे भवति। भृशमत्यर्थं यदि मक्षिकाभिर्निरुद्धा व्याप्ता, सरमात्मजैः
श्वभिर्वा निरुद्धा व्याप्ता तदा आशु शीघ्रमेव वृष्टिं करोति॥२॥
अन्यदप्याह—
आगच्छन्त्यो वेश्मबम्भारवेण
संसेवन्त्यो गोष्ठवृद्ध्यै गवां गाः।
आर्द्राङ्ग्यो वा हृष्टरोमण्यः प्रहृष्टा
धन्या गावः स्युर्महिष्योऽपि चैवम्॥३॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां शाकुने गवेङ्गितं
नाम द्विनवतितमोऽध्यायः॥९२॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA