सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 479, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 479

शिवारुताध्यायः ४५१
शिवा शृगालिका पूर्वोदीच्योः पूर्वस्यामुत्तरस्यां च दिशि शस्ता शुभफलदा। सा च
शान्ता शान्तरवा शान्तदिक्स्था च सर्वत्र सर्वस्यां दिशि पूजिता शुभदा। यां दिशमादित्यो
यास्यति सा धूमिता। धूमिताभिमुखी शिवा स्वरदीप्ता च क्रूरशब्दा दिगीश्वरान् हन्ति।
नस्यां दिशि योऽधिपतिस्तं विनाशयतीत्यर्थः ॥३॥
अथ न ज्ञायते कस्यां दिशि क ईश्वरस्तदर्थमाह—
राजा कुमारो नेता च दूतः श्रेष्ठी चरो द्विजः ।
गजाध्यक्षश्च पूर्वाद्वयाः क्षत्रियाद्याश्चतुर्दिशम् ॥४॥
राजा, कुमार, सेनापति, दूत, सेठ, गुप्तचर, ब्राह्मण, राजाध्यक्ष—ये प्रदक्षिणक्रम
से पूर्व आदि आठ दिशाओं के स्वामी होते हैं। क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र और ब्राह्मण पूर्व
आदि चार दिशाओं के स्वामी हैं॥४॥
राजा नृपः पूर्वस्यां दिशि। कुमारो राजपुत्र आग्नेय्याम्। नेता सेनापतिर्दक्षिणस्याम्।
दूतो गमागमिको नैर्ऋत्याम्। श्रेष्ठी पश्चिमायाम्। चरो गूढपुरुषो वायव्याम्। द्विजो ब्राह्मण
उत्तरस्याम्। गजाध्यक्षो हस्तिशालाध्यक्ष ऐशान्याम्। एते क्रमेण पूर्वाद्वया ज्ञेयाः। तथा क्षत्रिया-
द्वाश्चतुर्दिशाम्। पूर्वस्यां क्षत्रियाः। दक्षिणस्यां वैश्याः। पश्चिमायां शूद्राः। उत्तरस्यां ब्राह्मणाः।
अन्यदप्याह—
सर्वदिक्ष्वशुभा दीप्ता विशेषेणाह्नयशोभना ।
पुरे सैन्येऽपसव्या च कष्टा सूर्योन्मुखी शिवा ॥५॥
सभी दिशाओं में दीप्त स्वर अशुभ होते हैं; किन्तु दिन में विशेष कर अशुभ होते
हैं। नगर या सेनाओं में दक्षिण भाग में स्थित सूर्योन्मुखी शिवा कष्ट देती है॥५॥
दीप्ता शिवा सर्वासु दिक्ष्वशुभा अनिष्टफला। अह्रि दिवसे विशेषेणातिशयेनाशोभना।
पुरे नगरे सैन्ये सेनायां वा अपसव्या दक्षिणभागस्था सूर्योन्मुखी रव्याभिमुखी शिवा कष्टा
कष्टफला। अशुभैत्यर्थः ॥५॥
अथ रुतविशेषेण फलमाह—
याहीत्यग्निभयं शास्ति टाटेति मृतवेदिका ।
धिग्धिग्दुष्कृतिमाचष्टे सज्व़ाला देशनाशिनी ॥६॥
यदि शिवा 'याहि' शब्द करे तो अग्निभय, 'टाटा' शब्द करे तो मृत्यु, 'धिक् धिक्'
शब्द करे तो अतिकष्ट और अग्नि की ज्वाला मुख से निकालने वाली शिवा देशनाश को
सूचित करती है॥६॥
याहीति रुते शिवा अग्निभयं हुताशनभीतिं शास्ति कथयति। टाटेति रुते मृतवेदिका।
मृतं बन्ध्वादिकं वेदयति कथयति। केचिन्मृतिवेदिकेति पठन्ति। धिग्धिगिति रुते दुष्कृति-
मतिकष्टमाचष्टे कथयति। सज्व़ाला ज्वालासंयुता देशनाशिनी देशान् नाशयति॥६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA