बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 437, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंशाकुनाध्यायः ४०९
वायव्यां कुस्त्री कुत्सिता योषित्। उत्तरस्यां प्रदीर्घात्युच्चा। ऐशान्यां विधवा विगतभर्तृका
रण्डा स्त्री। एवं केचिद्व्याचक्षते। अन्ये चतस्रो दिश इच्छन्ति। यत उक्तम्—अङ्गना विदिश
इति। ताश्च ऐशान्यां बृहती कुमारी। आग्नेय्यां व्यङ्गा विगन्धा। नैर्ऋत्यां नीलवस्त्रा कुस्त्री।
वायव्यां प्रदीर्घा विधवा। प्रयोजनम्—ताश्च संयोगचिन्तापरिवेदिकाः स्युरिति। ताभिः
सह प्रागाद्यासु दिक्षु शुभे संयोगे समागमे चिन्तां परिवेदयन्त्युत्पादयन्ति। हतनष्टादौ चौर्य
एता एव।।७९।।
अन्यदप्याह—
पृच्छासु रूप्यकनकातुरभामिनीनां
मेषाव्ययानमखगोकुलसंश्रयासु ।
न्यग्रोधरक्ततरुरोध्रककीचकाख्या-
श्चूतद्रुमाः खदिरबिल्वनगार्जुनश्च ॥८०॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां सर्वशाकुने मिश्रकं
नाम षडशीतितमोऽध्यायः ॥८६॥
प्रश्नकाल में शकुन या प्रश्नकर्ता पूर्व दिशा में हो तो रजत्, आग्नेय कोण में
सुवर्ण, दक्षिण में पीड़ित, नैर्ऋत्य में स्त्री, पश्चिम में बकरा, वायव्य में सवारी, उत्तर में
यज्ञ और ईशान कोण में शकुन या प्रश्नकर्ता हो तो गोकुलसम्बन्धी प्रश्न कहना
चाहिये। पूर्व में बड, आग्नेय कोण में लाल वृक्ष, दक्षिण में लोध्र, नैर्ऋत्य कोण में
छिद्रसहित बाँस, पश्चिम में आम, वायव्य कोण में खैर, उत्तर में बेल और ईशान कोण
में अर्जुन वृक्ष होता है।
प्रयोजन—पूर्व आदि में स्थित शुभ शकुन हो तो पूर्वोक्त स्थानों में रजत आदि
का लाभ और अशुभ हो तो हानि होती है।।८०।।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां शाकुनाध्यायः षडशीतितमः ॥८६॥
पृच्छासमये पूर्वस्यां दिशि स्थिते शकुने प्रष्टरि वा रूप्यसंश्रया रजतसमाश्रिता पृच्छा
वक्तव्या। एवमाग्नेय्यां कनकस्य सुवर्णस्य। याम्यायामातुरस्य व्याध्यर्दितस्य। नैर्ऋत्यां
भामिन्याः स्त्रियाः। पश्चिमायां मेषाव्यस्याजस्य। वायव्यां यानस्याश्वादिकस्य गमनस्य वा।
उत्तरस्यां मखस्य यज्ञस्य च। ऐशान्यां गोकुलसंश्रया वाटसमाश्रिता पृच्छा वक्तव्येति।
तथा न्यग्रोधो वृक्षः पूर्वस्याम्। रक्ततरुर्लोहितवर्णो वृक्ष आग्नेय्याम्। रोध्रवृक्षो दक्षिणस्याम्।
कीचकाख्यो वेणुर्नैर्ऋत्याम्। चूतद्रुम आम्रवृक्षः पश्चिमायाम्। खदिरो वायव्याम्। बिल्व-
तरुरुत्तरस्याम्। नग एवार्जुनवृक्ष ऐशान्याम्। अथवा नगः पर्वतोऽर्जुनवृक्षश्च। अथवा सर्व
एव न्यग्रोधादयो नगशब्दवाच्याः। नगो वृक्ष उच्यते स्थिरत्वात्। प्रयोजनम्—प्रागाद्यासु
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA