बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 435, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंच तानि तेषु लोकेषु भवन्ति। वक्ष्यति च—'नैर्ऋत्यां स्त्रीलाभस्तुरगालङ्कारदूतलेखाप्तिः'
इति। तत्र लेखपरिज्ञानं तरुतालीत्यादि। पूर्वस्यां दिशि स्थिते शकुने लेखस्तरौ वृक्षे लिखितः।
वृक्षावयवे त्वचि पर्णे वेत्यर्थः। एवमेवाग्नेय्यां तालवृक्षदले। दक्षिणस्यां विदले विगतार्थे
यत्र तत्र। नैर्ऋत्यामम्बरे वस्त्रे। पश्चिमायां सलिलजे पद्मपत्रादौ। वायव्यां शरे काण्डे। उत्तरस्यां
चर्मणि। ऐशान्यां पट्टे। पट्टः प्रसिद्धो नेत्रादिकः।।७६।।
अथान्यान्यपि संयोगस्थानान्याह—
व्यायामशिखिनिकूजितकलहाम्भोनिगडमन्त्रगोशब्दाः ।
वर्णास्तु रक्तपीतककृष्णासिताः कोणगा मिश्राः ।।७७।।
पूर्व आदि दिशाओं में दृष्ट शकुन का शुभाशुभ फल किस देश में प्राप्त होगा,
उसको अब स्पष्ट करते हैं। पूर्व दिशा में दृष्ट शकुन का फल युद्धादि में, आग्नेय दिशा
में दृष्ट शकुन का फल अग्नि के समीप में, दक्षिण दिशा में दृष्ट शकुन का फल किसी
प्रकार के शब्दयुत देश में, नैर्ऋत्य कोण में दृष्ट शकुन का फल लड़ाई के स्थान में,
पश्चिम दिशा में दृष्ट शकुन का फल जलस्थान में, वायव्य कोण में दृष्ट शकुन का फल
बन्धनादि प्रदेश में, उत्तर दिशा में दृष्ट शकुन का फल वेदध्वनिस्थान में और ईशान
कोण में दृष्ट शकुन का फल गायों के शब्दों से समन्वित स्थान में प्राप्त होता है। पूर्व में
लाल, दक्षिण में पीला, पश्चिम में काला और उत्तर में सफेद वर्ण समझना चाहिये तथा
विदिशा में मिश्रित वर्ण होते हैं। जैसे—आग्नेय कोण में रक्त-पीत, नैर्ऋत्य कोण में
पीत-कृष्ण, वायव्य में कृष्ण-सित और ईशान कोण में सित-रक्त वर्ण समझना
चाहिये।।७७।।
पूर्वस्यां दिशि स्थिते शकुनं यच्छुभं फलं सूचितम्, तत्प्राप्तिः कस्मिन् स्थाने भवति?
तत्र व्यायामे युद्धादौ। एवमाग्नेय्यां शिखिस्थानेऽग्निसमीपे। दक्षिणस्यां निकूजितं शब्दः
कस्यापि श्रूयते यत्र। नैर्ऋत्यां यत्र कलहः। पश्चिमायां यत्राम्भो जलम्। वायव्यां यत्र
निगडो बन्धनादिकः। उत्तरस्यां यत्र मन्त्रो वेदः पठ्यते। ऐशान्यां यत्र गावस्तेषां शब्दो रवो
यत्र। एतेषूपलक्षितेषु स्थानेषु शुभशकुने कार्यागमः संयोगो वा केनचित् सह। वर्णांस्त्विति ।
यत्किञ्चिदुक्तो वर्णो रक्तो लोहितं तत् पूर्वस्याम्। पीतवर्णो याम्यायाम्। कृष्णमसितं
पश्चिमायाम्। सितं श्वेतमुत्तरस्याम्। कोणगा मिश्राः। मिश्रवर्णाः कोणेषु विदिक्षु। तद्यथा—
आग्नेय्यां रक्तपीतः। नैर्ऋत्यां पीतकृष्णः। वायव्यां कृष्णसितः। ऐशान्यां सितरक्तः। प्रयो-
जनम्—सद्रव्ये शकुने सद्रव्यस्यागम उक्तः। तत्र द्रव्यज्ञानमेतत्। हतनष्टादौ द्रव्यवर्णज्ञानम्।
वस्त्रचिन्तायां वस्त्रवर्णज्ञानम्। एतद्वर्णदेवताविषये भक्तिर्वा।।७७।।
अथान्यच्छुभे शकुने स्थाननिर्देशार्थमाह—
चिह्नं ध्वजो दग्धमथ श्मशानं दरी जलं पर्वतयज्ञघोषाः ।
एतेषु संयोगभयानि विन्द्यादन्यानि वा स्थानविकल्पितानि ।।७८।।