सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 429, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 429

शाकुनाध्यायः ४०१
मल का त्याग करने वाले और भोजन करने वाले शकुन क्रम से कार्य की असिद्धि
और सिद्धि करने वाले होते हैं। यदि शब्द करते हुये शकुन अपने स्थान से चले जायें
तो गमन और पुनः अपने स्थान पर आकर बैठ जायें तो किसी के आगमन को सूचित
करते हैं।।६२।।
निर्हाराहारकारिणौ शकुनौ यथासङ्ख्यमसिद्धिसिद्धिदौ ज्ञेयौ ज्ञातव्यौ। निर्हारं पुरीषोत्सर्गः।
निर्हारकारी शकुनोऽसिद्धिं कार्याणां करोति। आहारकारी भोजनकृल्लीलासिद्धिकरः। स्थाना-
द्रुवन्निति । यस्मिन् स्थाने स्थितस्तस्माद्रुवन् शब्दं कुर्वन् यदि व्रजेद् गच्छेत्, तदा यात्रां
गमनं शंसते कथयति। अथया विपर्ययं आगमं शंसते कथयति। एतदुक्तं भवति—वाच्य-
मानः स्थानमागत्य उपविशति तदा शकुनः कस्यचिदागमं शंसते।।६२।।
अथान्यदप्याह—
कलहः स्वरदीप्तेषु स्थानदीप्तेषु विग्रहः ।
उच्चमादौ स्वरं कृत्वा नीचं पश्चाच्च दोषकृत् ॥६३॥
स्वरदीप्त शकुन में कलह, स्थानदीप्त में विग्रह और पहले जोर से शब्द करके
बाद में मन्द हो जायें तो दोष करने वाले होते हैं।।६३।।
स्वरो दीप्तो येषां तेषु शकुनेषु कलहो भवति। स्थाने दीप्ता ये स्थितास्तेषु विग्रहो
भवति। आदौ प्रथममुच्चं स्वरं कृत्वा पश्चात्रीचमल्पं करोति, तदा दोषकृद्दोषं करोति।।६३।।
अन्यदप्याह—
एकस्थाने रुवन् दीप्तः सप्ताहाद् ग्रामघातकः ।
पुरदेशनरेन्द्राणामृत्वर्धायनवत्सरात् ॥६४॥
यदि एक स्थान पर स्थित शकुन दीप्त होकर सात दिन तक शब्द करता रहे तो
गाँव के नाश को, दो मास तक शब्द करता रहे तो पुर के घात को, तीन मास तक शब्द
करता रहे तो देश के घात को और एक वर्ष तक शब्द करता रहे तो राजा के घात को
सूचित करता है।।६४।।
दीप्तः शकुन एकस्मिन् स्थाने रुवन् क्रोशन् सकलमेव दिनं तिष्ठति, तदा सप्ताहात्
सप्तभिर्दिनैः पुरतो ग्रामघातको ग्रामविनाशं करोति। न केवलं यावत् पुरदेशनरेन्द्राणामृत्वर्धा-
यनवत्सराद् विनाशं करोति। पुरं नगरं तत्र चैकस्थाने रुवन् ऋतुना मासद्वयेन घातं करोति।
एवमर्धायनेन त्रिभिर्मासैर्देशघातं करोति। नृपस्य राज्ञो वत्सराद् वर्षाद् घातं करोति। एक-
स्थाने रुवन्निति सर्वत्रानुवृत्तिः।।६४।।
अन्यदप्याह—
सर्वे दुर्भिक्षकर्त्तारः स्वजातिपिशिताशिनः ।
सर्पमूषकमार्जरपृथुलोमविवर्जिताः ॥६५॥
बृ० सं० द्वि०-२६
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA