बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 408, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें३८० बृहत्संहिता
अधुना तावेवाह—
पीनोन्नतविकृष्टांसाः पृथुग्रीवाः सुवक्षसः ।
स्वल्पगम्भीरविरुताः पुमांसः स्थिरविक्रमाः ॥८॥
तनूरस्कशिरोग्रीवाः सूक्ष्मास्यपदविक्रमाः ।
प्रसक्तमृदुभाषिण्यः स्त्रियोऽतोऽन्यन्नपुंसकम् ॥९॥
मोटे ऊँचे और विस्तीर्ण कन्धे वाले, विस्तीर्ण गरदन वाले, सुन्दर छाती वाले,
अल्प गम्भीर स्वर वाले और स्थिर पराक्रम वाले जीव 'पुरुष'संज्ञक शाकुन कहे गये
हैं। कृश छाती, शिर और गरदन वाले, छोटे मुख, पाँव और पराक्रम वाले तथा मधुर
शब्द करने वाले जीव 'स्त्री'संज्ञक शाकुन को गये हैं। पुरुष, स्त्री दोनों के मिश्रित लक्षण
जहाँ हों वे 'नपुंसक'-संज्ञक जीव कहे गये हैं॥८-९॥
पीनोन्नतविकृष्टांसा इति । पीनौ मांसोपचितौ उन्नतावुच्चौ विकृष्टौ विस्तीर्णौ अंसौ
स्कन्धौ येषाम्। पृथुग्रीवा विस्तीर्णशिरोधराः। सुवक्षसः शोभनोरःस्थलाः। स्वल्पगम्भीरविरुताः।
स्वल्पमत्यल्पं गम्भीरं सानुनादं विरुतं शब्दा येषाम्। ये च स्थिरविक्रमा दृढपौरुषाः। ते
पुमांसः पुरुषाख्याः शकुनाः।
तनूरस्केति । उरो वक्षः। शिरः शीर्षम्। ग्रीवा शिरोधरा। एतान्यवयवानि तनूनि यासां
तास्तथाभूताः। ककारोऽत्र समासान्तः। सूक्ष्ममल्पमास्यं मुखं पदानि चरणानि विक्रमः
पुरुषार्थश्च सूक्ष्मो यासाम्। प्रसक्तं श्लिष्टं मृदु मधुरं भाषितं रवो यासां ताः स्त्रियः। अतोऽन्यन्न-
पुंसकमिति । अतोऽस्माल्लक्षणद्वयादन्यल्लक्षणसंयुक्तं नपुंसकम्। एतदुक्तं भवति—पुरुषस्य
यल्लक्षणमुक्तं यच्च स्त्रियास्तेन व्यामिश्रेण लक्षणद्वयेन संयुक्तं नपुंसकं ज्ञेयम्॥८-९॥
अत्र यन्नोक्तं तल्लक्षणं तल्लोकाद् ज्ञातव्यमित्येतदाह—
ग्रामारण्यप्रचाराद्यं लोकादेवोपलक्षयेत् ।
सञ्चिक्षिप्सुरहं वच्मि यात्रामात्रप्रयोजनम् ॥१०॥
गाँव में रहने वाले, वन में रहने वाले और उभयचारी शाकुनों को लोकव्यवहार से
जानना चाहिये। संक्षेप की इच्छा वाला मैं ( वराहमिहिर ) अब यात्रा में प्रयोजनीय शाकुनों
को कहता हूँ॥१०॥
तेषां शकुनानां ग्रामप्रचारमरण्यप्रचारं च लोकाल्लोकततोऽन्यशास्त्रादुपलक्षयेद् जानीयात्।
आदिग्रहणाद् द्युनिशोभयचारित्वम्। सञ्चिक्षिप्सुरिति । संक्षेपं कर्तुमिच्छुः सञ्चिक्षिप्सुः।
अहं सञ्चिक्षिप्सुर्यात्रामात्रप्रयोजनम्। यात्रायां समानं यावन्मात्रमुपयुज्यते तावन्मात्रं वच्मि
कथयामि इति हेतोर्विस्तरेण मयैतन्नोक्तं ग्रन्थगौरवभयादिति॥१०॥
अधुना किमधिकृत्य शाकुनं विचारयेदित्याह—
पथ्यात्मानं नृपं सैन्ये पुरे चोद्दिश्य देवताम् ।
सार्थे प्रधानं साम्ये स्याज्जातिविद्यावयोऽधिकम् ॥११॥