बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 407, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंशाकुनाध्यायः ३७९
मनुष्यों के पूर्वजन्मार्जित जो शुभाशुभ कर्म होते हैं, उन कर्मों के शुभाशुभ फल को
गमनकालिक शाकुन प्रकाशित करता है।।५।।
पुंसां पुरुषाणामन्यजन्मान्तरकृतं प्राग्जन्मन्वर्जितं शुभाशुभं यत् कर्म तस्य कर्मणो
यत्पाकं शुभाशुभफलं तच्छकुनः शुभाशुभफलं निवेदयति सूचयति। कश्चित् प्राणिरूपः
स गच्छतां व्रजमानानां यात्रायै निवेदयति।।५।।
अधुना शाकुनानां भेदप्रदर्शनार्थमाह—
ग्रामारण्याम्बुभूव्योमद्युनिशोभयचारिणः ।
रुतयातेक्षितोक्तेषु ग्राह्याः पुंस्त्रीनपुंसकाः ॥६॥
गाँव में रहने वाले, वनचर, जलचर, पृथ्वीचर, आकाशचर, दिनचर, रात्रिचर और
उभयचर जीवों के शब्द, गमन, दृष्टि और उक्ति से पुरुष, स्त्री और नपुंसक का ग्रहण
करना चाहिये।।६।।
शकुनाः केचिद् ग्राम्या ग्रामभवाः, अन्ये आरण्या अरण्यनिवासिनः, अन्येऽम्बुचरा
जलचारिणः, भूचराः स्थलवासिनः, व्योमचरा आकाशचराः। तत्र ग्राम्या नरतुरगगजसारमेयाः।
आरण्याः सिंहव्याघ्रवराहद्वीपिमृगाः। अम्बुचरा हंसादयः। भूचराः श्वाविधनकुलसर्पादयः।
व्योमचरा ये नित्यमेवाकाशस्था दृश्यन्ते, न कदाचिद् भूमौ श्लिष्यन्ते। अन्ये द्युचारिणोऽहश्चराः,
अन्ये निशाचरा रात्रिचराः, अन्य उभयचारिणो द्युचरा रात्रिचराश्च। एतेषां लक्षणमुत्तरत्राचार्य
एव वक्ष्यति—'श्यामाशयेनशशघ्नवञ्जुल' इत्यादिना ग्रन्थेन वयमपि तत्रैव व्याख्यास्यामः।
एतेषु च शकुनेषु पुंस्त्रीनपुंसका रुतयातेक्षितोक्तेषु ग्राह्या ग्रहीतव्याः। रुतं शब्दः। यातं
तेषामेव गमनम्। एतेषु लक्षणप्रेक्षणमीक्षितम्। तेषामेव विचारः किमयं पुरुषः स्त्री वा
नपुंसको वेत्युक्तम्। तत्कालजातो बाह्यशब्दो दूरस्थः शकुनो यत्र व्याहरति तत्र संशयः,
किं पुरुषेण व्याहृतम्, स्त्रिया वा, नपुंसकेनैव वा। तत्र यदि पुंसः सम्भाषणं निकटस्थस्य
तत्कालं श्रूयते, तदा स शकुनः पुमान्। अथ स्त्रियाः श्रूयते तदा सापि स्त्री। नपुंसकस्य
यदि श्रूयते तदा नपुंसक एवेति।।६।।
पुनरप्याह—
पृथग् जात्यनवस्थानादेषां व्यक्तिर्न लक्ष्यते।
सामान्यलक्षणोद्देशे श्लोकावृषिकृतावभौ ॥७॥
पृथक् जाति और अनवस्था के कारण इनमें व्यक्ति (स्त्री, पुरुष और नपुंसक)
का विभाग नहीं लक्षित होता है; अतः इनके ज्ञान के लिये ऋषियों ने ये वक्ष्यमाण दो
श्लोक कहे हैं।।७।।
एषां शकुनानां पृथक् पृथग्जातियोनिविभागः। अनवस्थानमेकदेशे त्वनवस्थितेरभावः।
इति हेतोर्व्यक्तिविभागो न लक्ष्यते न ज्ञायते। सामान्यमविशेषलक्षणं यत्तस्य य उद्देशः कथनं
तत्रेमावृषिकृतौ मुनिप्रणीतौ वृद्धगर्गोक्तौ द्वौ श्लोकावुच्येते।।७।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA