बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 406, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथ शाकुनाध्यायः
अथ शाकुनं व्याख्यायते। तत्रादावेव प्रयोजनप्रदर्शनार्थमाह—
यच्छक्रशुक्रवागीशकपिष्ठलगरुत्मताम् ।
मतेभ्यः प्राह ऋषभो भागुरेर्देवलस्य च ॥१॥
भारद्वाजमतं दृष्ट्वा यच्च श्रीद्रव्यवर्धनः।
आवन्तिकः प्राह नृपो महाराजाधिराजकः ॥२॥
सप्तर्षीणां मतं यच्च संस्कृतं प्राकृतञ्च यत्।
यानि चोक्तानि गर्गाद्यैर्यत्राकारैश्च भूरिभिः ॥३॥
तानि दृष्ट्वा चकारेमं सर्वशाकुनसंग्रहम् ।
वराहमिहिरः प्रीत्या शिष्याणां ज्ञानमुत्तमम् ॥४॥
शुक्र, इन्द्र, बृहस्पति, कपिष्ठल मुनि, गरुड़, भागुरि, देवल—इनके मत को देख-
कर ऋषभाचार्य ने जो कहा है, भारद्वाज मुनि के मत को देखकर अवन्ती के महाराजाधिराज
राजा श्रीद्रव्यवर्धन ने जो कहा है, संस्कृत और प्राकृत भाषा में जो सप्तर्षियों का मत है
और गर्ग आदि यात्राकारियों ने जो कहा है, उन सबको देखकर वराहमिहिर ने शिष्यों की
प्रसन्नता के लिये उत्तम ज्ञानयुत शाकुनसंग्रह किया है॥१-४॥
यत् शाकुनं शक्र इन्द्रः, शुक्नो भार्गवः, वागीशो बृहस्पतिः, कपिष्ठलो मुनिः, गरुत्मान्
वैनतेयः। एषां शास्त्रकर्त्तृणां मतेभ्यः ऋषभाख्य आचार्यः प्राह प्रोक्तवान्। तथा भागुरेर्मुने-
र्देवलस्य च मुनेर्मताद्यच्छाकुनम्, ऋषभाख्यः प्राह।
भारद्वाजमतमिति। यच्च शाकुनं भारद्वाजाख्यस्य मुनेर्मतं दृष्ट्वावलोक्य श्रीद्रव्य-
वर्धनाख्यो महाराजाधिराजवंशप्रसूत आवन्तिक उज्जयिन्या नृपो राजा प्राहोक्तवान्।
मतं सप्तर्षीणामिति। यच्छाकुनं सप्तर्षीणां मरीच्यादीनां मतम्। यच्चान्यत् संस्कृतं
लोके व्यवहरति। यच्च प्राकृतं शाकुनं संस्कृतवाचा रहितम्। यानि च शाकुनानि गर्गाद्यैर्गर्ग-
वसिष्ठपराशरकाश्यपैरृषिपुत्रैर्भूरिभिर्बहुभिर्यात्राकारैरुक्तानि कथितानि।
तानि च दृष्ट्वालोक्येमं वराहमिहिरो वराहमिहिराख्यो मगधद्विजः शिष्याणां प्रीत्या
हेतुभूतया प्रीत्यैव प्रीत्यर्थं सर्वशाकुनसंग्रहं संक्षेपमुत्तमं प्रधानं चकार कृतवान्॥१-४॥
अथ शाकुने प्रयोजनमाह—
अन्यजन्मान्तरकृतं कर्म पुंसां शुभाशुभम्।
यत्तस्य शकुनः पाकं निवेदयति गच्छताम् ॥५॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA