बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

नवतिमूल्या इति। पञ्चकृष्णला एको माष इति। कृष्णलाशब्देन गुञ्जा उच्यते। यस्य
मुक्ताफलस्य चत्वारः कृष्णला धृतं रूपम्, तस्य नवतिः कार्षापणा मूल्यम्। यस्य मुक्ता-
फलस्य रूपं प्रमाणं सार्धास्तिस्रो गुञ्जा धृतम्, तस्य सप्ततिमूल्यम्। सप्ततिः कार्षापणास्तस्य
मूल्यमित्यर्थः।
गुञ्जात्रयस्येति। गुणयुक्तस्य सगुणस्य गुञ्जात्रयस्य पञ्चाशद्रूपका मूल्यम्। रूपकाः
सुप्रसिद्धा एव। गुञ्जात्रयस्य गुञ्जार्धहीनस्य पञ्चत्रिंशद्रूपका मूल्यम्॥९-१२॥
अथान्यन्मूल्यपरिज्ञानमाह—
पलदशभागो धरणं तद्यदि मुक्तास्त्रयोदश सुरूपाः।
त्रिशती सपञ्चविंशा रूपकसङ्ख्यया कृतं मूल्यम्॥१३॥
षोडशकस्य द्विशती विंशतिरूपस्य सप्ततिः सशता।
यत्पञ्चविंशतिधृतं तस्य शतं त्रिंशता सहितम्॥१४॥
त्रिंशत्सप्ततिमूल्यं चत्वारिंशच्छतार्धमूल्यं च।
षष्टिः पञ्चोना वा धरणं पञ्चाष्टकं मूल्यम्॥१५॥
मुक्ताशीत्या त्रिंशच्छतस्य सा पञ्चरूपकविहीना।
द्वित्रिचतुःपञ्चशता द्वादशषट्पञ्चकत्रितयम्॥१६॥
यदि एक धरण (पल के दशमांश) तुल्य तौल में तेरह मोती चढें तो उनका
मूल्य २०० रुपये, बीस मोती चढें तो उनका मूल्य १३० रुपये, तीस मोती चढें तो
उनका मूल्य ७० रुपये, ४० चढें तो उनका मूल्य ५० रुपये, पैंतालिस मोती चढें तो
उनका मूल्य ४० रुपये, अस्सी मोती चढें तो उनका मूल्य ३० रुपये, सौ मोती चढें तो
उनका मूल्य २५ रुपये, दो सौ मोती चढें तो उनका मूल्य १२ रुपये, तीन सौ मोती
चढें तो उनका मूल्य ६ रुपये, चार सौ मोती चढें तो उनका मूल्य ५ रुपये और पाँच सौ
मोती चढें तो उनका मूल्य ३ रुपये होता है॥१३-१६॥
पलदशभागो धरणमिति। ‘पञ्चकृष्णलको माषस्ते सुवर्णस्तु षोडश। पलं सुवर्णाश्च-
त्वारः’ इति। एवं पलस्य यो दशभागः स धरणमित्युच्यते। तद्धरणं यदि त्रयोदश मुक्ताः
सुरूपा गुणसंयुता भवति, तदा सपञ्चविंशा त्रिशती रूपकसंख्याकृतं गूल्यम्। त्रयाणां शतानां
समाहारस्त्रिशती। सह पञ्चविंशत्या वर्तते या सा सपञ्चविंशा।
षोडशकस्येति। मुक्ताषोडशयुक्तस्य चेद्धरणं तदा द्विशती रूपकसंख्याकृतं मूल्यं
भवति। एवं विंशतिरूपस्य सप्ततिः सशता। मुक्ताविंशतेर्धरणधृतायाः सप्तत्यधिकं शतं
मूल्यम्। पञ्चविंशतिमुक्ताया धृतं धरणं भवति, तस्य त्रिंशता सहितं शतं मूल्यमिति।
त्रिंशन्मुक्ता यद्धरणं भवति तस्य सप्ततिमूल्यम्। चत्वारिंशन्मुक्ता यद्धरणं तस्य
शतार्धं पञ्चाशद्रूपका मूल्यम्। अत्र वाशब्दश्चार्थे। यच्च षष्टिः पञ्चोना वा पञ्चपञ्चाशन्मुक्ता
धरणं भवति, तस्य पञ्चाष्टकमष्टौ पञ्चकाः। चत्वारिंशन्मूल्यमित्यर्थः।