बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 387, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंमुक्तालक्षणाध्यायः ३५.
विष्णुदैवत्यम्। शशाङ्कसदृशं चन्द्राभं तदैन्द्रम्। यच्च हरितालनिभं हरितालवर्णं तद्वारुणम्।
यच्चासितं कृष्णं तद्यमदैवत्यम्।
परिणतदाडिमगुलिकागुञ्जाताम्रं चेति । परिपक्वदाडिमगुञ्जाफलरक्तं यत्तद्वायुदैवत्यं
वायव्यम्। निर्धूमस्य धूमरहितस्यानलस्याग्नेः सदृशी प्रभा कान्तिर्यस्य तथा कमलस्य
पद्मस्य च सदृशप्रभं यत्तदाग्नेयमग्निदैवत्यं विज्ञेयम्।।७-८।।
अथैतेषां मूल्यपरिज्ञानार्थनाह—
माषकचतुष्टयधृतस्यैकस्य शताहता त्रिपञ्चाशत् ।
कार्षापणा निगदिता मूल्यं तेजोगुणयुतस्य ॥९॥
माषकदलहान्यातो द्वात्रिंशद्विंशतिस्त्रयोदश च।
अष्टौ च शतानि शतत्रयं त्रिपञ्चाशता सहितम् ॥१०॥
पञ्चत्रिंशं शतमिति चत्वारः कृष्णला नवतिमूल्याः ।
सार्धास्तिस्रो गुञ्जाः सप्ततिमूल्यं धृतं रूपम् ॥११॥
गुञ्जात्रयस्य मूल्यं पञ्चाशद्रूपका गुणयुतस्य ।
रूपकपञ्चत्रिंशत्तस्य गुञ्जार्धहीनस्य ॥१२॥
चार मासे के बराबर तजोगुणयुक्त एक मोती का मूल्य ५३०० कार्षापण होता है
तथा चार मासे तुल्य मोती में आधे-आधे कम करने पर क्रमशः ३२००, २०००,
१३००, ८००, ३५३ कार्षापणतुल्य मूल्य होते हैं। जैसे—साढ़े तीन मासे तुल्य एक
मोती का मूल्य ३२००, तीन माशे तुल्य एक मोती का मूल्य २०००, ढाई माशे तुल्य
एक मोती का मूल्य १३०० कार्षापण इत्यादि होते हैं। एक माशे तुल्य एक मोती का
मूल्य १३५, पाँच कृष्णला ( गुञ्जा ) तुल्य मोती का मूल्य ९०, साढे तीन गुञ्जा तुल्य
मोती का मूल्य ७०, तीन गुञ्जा तुल्य एक मोती का मूल्य ५० और ढाई गुञ्जा तुल्य एक
मोती का मूल्य ३५ कार्षापण होता है॥९-१२॥
माषकचतुष्टयधृतस्येति । एकस्य मुक्ताफलस्य तेजोगुणयुक्तस्य गुणान् वक्ष्यति—
‘स्निग्धः प्रभानुलेपी’त्याद्येवं माषकचतुष्टयेन धृतस्य तुलितस्य त्रिपञ्चाशत्कार्षापणाः शताहताः
शतगुणिता मूल्यम्। त्रिपञ्चाशत्कार्षापणशतानीत्यर्थः।
माषकदलेति । अतोऽस्मान्माषकचतुष्टयधृतान्मुक्ताफलान्माषकदलहान्या माषकार्धो-
नितया एतद्वक्ष्यमाणं मूल्यम्। तद्यथा—सार्धैस्त्रिभिर्माषकैस्तुलितस्य द्वात्रिंशत्कार्षापणशतानि
मूल्यम्। त्रिभिर्माषकैस्तुलितस्य विंशतिकार्षापणशतानि मूल्यम्। द्वाभ्यां सार्धाभ्यां तुलितस्य
त्रयोदशकार्षापणशतानि। द्वाभ्यां तुलितस्याष्टौ शतानि। अध्यर्धेन माषेकेन तुलितस्य त्रिपञ्चाश-
दधिकं शतत्रयं कार्षापणानां मूल्यम्।
एकेन माषेकेन तुलितस्य पञ्चत्रिंशदधिकं शतं कार्षापणानां मूल्यम्। चत्वारः कृष्णला
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA