बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 386, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें३५८ बृहत्संहिता
परलोक देश में काले, सफेद, पीले, कंकड़युक्त और विषम मोती होते हैं। सौराष्ट्र देश में
न बहुत मोटे, न बहुत छोटे और मक्खन के समान कान्ति वाले मोती होते हैं। पारशव
देश में तेजोयुक्त, सफेद, भारी और अधिक गुण वाले मोती होते हैं। हिम में छोटे,
जर्जर, दही के समान कान्ति वाले, बड़े और श्रेष्ठ आकृति वाले मोती होते हैं। कौबेर
देश में विषम, काले, सफेद, हल्के और अति तेजस्वी मोती होते हैं। पाण्ड्य देश में
निम्बफल के समान, तीन पुटों से युत, धान्यक फल के समान और अति सूक्ष्म मोती
उत्पन्न होते हैं।।३-६।।
बहुसंस्थाना इति । या मुक्ता बहुसंस्थाना बहुप्रकारसंस्थानमाकारो यासाम्। स्निग्धा
निर्मलाः। हंसाभा हंसवर्णसदृशकान्तयः। स्थूला बृहत्यस्ताः सिंहलाकराः, सिंहल आकरो
यासाम्। ईषत्ताम्राः किञ्चित्ताम्रवर्णाः। श्वेताः शुक्लाः। तमोवियुक्तास्तमोविरहिता निर्मला
इत्यर्थः। तास्ताम्राख्यास्ताम्रपर्णभवाः।
कृष्णाः श्वेता इति । कृष्णाः कृष्णवर्णाः। श्वेताः सिताः। पीताः पीतवर्णाः। सशर्करा
धातुयुक्ताः। विषमाश्चासमाः। ताः पारलौकिकाः परलोकभवाः। याश्च नातिस्थूला नातिबृहत्यः,
नात्यल्पा नातिसूक्ष्माः। नवनीतनिभा नवनीतकान्तयस्ताः सौराष्ट्राः।
ज्योतिष्मत्य इति। या मुक्ता ज्योतिष्मत्यस्तेजोयुक्ताः। शुभ्राः श्वेताः गुरवोऽतिगौरव-
युक्ताः। महागुणा महद्भिर्गुणैर्युक्ताः, ताः पारशवाः। लघु स्वल्पम्। जर्जरं विवर्णम्। दधिनिभं
दधिसदृशम्। बृहद्विस्तीर्णम्। द्विसंस्थानं द्वे संस्थाने यस्य तद्धैमं हिमवति सम्भूतम्।
विषममिति । विषममसमम्। कृष्णश्वेतं कृष्णवर्णं श्वेतवर्णं च। लघु गौरववर्जितम्।
प्रमाणतेजोवत्। प्रमाणं महत्त्वं तेजश्च कान्तिर्विद्यते यस्मिंस्तत्। निम्बफलसदृशम्। त्रिपुटं
त्रिभिः पुटैरुपलक्षितम्। धान्यकं धान्यकाफलसदृशम्। चूर्णं चातिसूक्ष्मम्। एताः सर्वा एव
मुक्ताः पाण्ड्यवाटभवाः पाण्ड्यवाटे जाताः स्युर्भवेयुः।।३-६।।
अथैतेषां विशेषमाह—
अतसीकुसुमश्यामं वैष्णवमैन्द्रं शशाङ्कसदृशम् ।
हरितालनिभं वारुणमसितं यमदैवतं भवति ॥७॥
परिणतदाडिमगुलिकागुञ्जाताम्रं च वायुदैवत्यम् ।
निर्धूममानलकमलप्रभं च विज्ञेयमाग्नेयम् ॥८॥
अलसी-पुष्प के समान श्याम वर्ण के मोतियों का देवता विष्णु, चन्द्र की कान्ति
के समान मोती का देवता इन्द्र, हरिताल के समान मोती का देवता वरुण, काले वर्ण के
मोती का देवता यम, पके हुये अनार के बीज या चोंटनी ( करजनी ) के समान रक्त
वर्ण वाले मोती का देवता वायु तथा धूमरहित अग्नि या कमल के समान कान्ति वाले
मोती का देवता अग्नि कहा गया है।।७-८।।
अतसीकुसुमश्याममिति । अतसीकुसुममतिप्रसिद्धं तद्वत् श्यामं यन्मुक्ताफलं तद्वैष्णवं
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA