सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 379, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 379

रत्नपरीक्षाध्यायः ३५१
सम्भूतानि बलाद्दैत्याद्रत्नानि विविधानि च।
गतानि नानावर्णत्वमस्थिभ्यो भूमिसंश्रयात् ।।
दधीचितोऽन्य इति । अन्येऽपरे दधीचिमुनेरस्थिभ्यो जातानीति वदन्ति। तथा च—
रत्नानि दधीचिमुनेर्जातानि सहस्रशो लोके।
अस्थिभ्यो भूमिवशाद् नानावर्णत्वमागतानि गुणैः।।
केचिदिति । केचिदन्ये आचार्या भुवो भूमेः स्वभावाज्जातानि रत्नानि विविधानि च।
उपला रत्नरूपत्वं प्राप्ताः कालान्तरेणेति प्राहुरुक्तवन्तः।।३।।
अथ रत्नानां नामान्याह—
वज्रेन्द्रनीलमरकतकर्कैतरपद्मरागरुधिराख्याः ।
वैदूर्यपुलकविमलकराजमणिस्र्फटिकशशिकान्ताः ॥४॥
सौगन्धिकगोमेदकशङ्खमहानीलपुष्परागाख्याः ।
ब्रह्ममणिज्योतीरससस्यकमुक्ताप्रवालानि ॥५॥
वज्र ( हीरा ), इन्द्रनील ( नीलम ), मरकत ( पन्ना ), कर्केतर, पद्मराग, रुधिर,
वैदूर्य, पुलक, विमलक, राजमणि, स्फटिक, चन्द्रकान्त, सौगन्धिक, गोमेद, शङ्ख,
महानील, पुष्पराज, ब्रह्ममणि, ज्योतीरस, सस्यक, मुक्ता ( मोती ), मूंगा—इन सबों
को 'रत्न' कहते हैं।।४-५।।
वज्रेन्द्रनीलेति । वज्रम्। इन्द्रनीलः। मरकतः। कर्केतरः। पद्मरागः। रुधिराख्यः।
वैदूर्यम्। पुलकः। विमलकः। राजमणी राजवान्। स्फटिकः। शशिकान्तश्चन्द्रकान्तः।
सौगन्धिकः। गोमेदकः। शङ्खः। महानीलः। पुष्परागाख्यः। ब्रह्ममणिः। ज्योतीरसः। सस्यकः।
मुक्ता मुक्ताफलानि। प्रवालं विद्रुमः। एतानि रत्नभेदानि। इत्यत उत्कृष्टानि चत्वारि वज्रमुक्ता-
पद्मरागमर्कताख्यानि, तेषामेव लक्षणमाचार्यः करोतीति सम्बन्धः।।४-५।।
अथ वज्रमणेः सप्ताकारस्थानानि लक्षणं चाह—
वेणातटे विशुद्धं शिरीषकुसुमप्रभं च कौशालकम् ।
सौराष्ट्रकमाताम्रं कृष्णं सौपरिकं वज्रम् ॥६॥
ईषत्ताम्रं हिमवति मतङ्गजं वल्लपुष्पसङ्काशम् ।
आपीतं च कलिङ्गे श्यामं पौण्ड्रेषु सम्भूतम् ॥७॥
वेणा नदी के तट पर सर्वथा शुद्ध, कौशल देश में शिरीष पुष्प के समान, सौराष्ट्र
देश में कुछ लाल, सूरपारक देश में काला, हिमवान् पर्वत पर कुछ लाल, मतङ्ग देश
में वल्लपुष्प के समान, कलिंग देश में पीले वर्ण का और पौण्ड्र देश में श्याम वर्ण का
हीरा उत्पन्न होता है।।६-७।।
वेणा नाम नदी तस्यास्तटे तीरे विशुद्धं दोषरहितम्। शिरीषकुसुमप्रभं शिरीषकुसुमसङ्काशं
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA