सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 380, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 380

३५२ बृहत्संहिता
श्वेतपीत वर्णं तत्कौशलकं कोशलदेशसम्भूतम्। वज्रमाताम्रमाताम्रवर्णमीषल्लोहितम्,
तत्तु सौराष्ट्रं सुराष्ट्रसम्भूतं वज्रम्। वज्रं कृष्णं कृष्णवर्णं सौर्पारकं सौर्पारदेशे सम्भूतं जातम्।
ईषत्ताम्रमिति। ईषत् किञ्चित्ताम्रं ताम्रवर्णं वज्रं हिमवति पर्वते हिमवत्सम्भूतम्। वल्ल-
पुष्पसङ्काशं वल्लपुष्पनिभमीषत्पाण्डुरं मातङ्गं मातङ्गदेशसम्भूतम्। आपीतं पीतवर्णं कलिङ्गे
कलिङ्गदेशोद्भवं वज्रम्। श्यामं श्यामवज्रं पौण्ड्रेषु सम्भूतं पौण्ड्रदेशजातमिति॥६-७॥
अथैतेषां दैवत्यमाह—
ऐन्द्रं षडश्रि शुक्लं याम्यं सर्पास्यरूपमसितं च।
कदलीकाण्डनिकाशं वैष्णवमिति सर्वसंस्थानम् ॥८॥
वारुणमबलागुह्योपमं भवेत् कर्णिकारपुष्पनिभम्।
शृङ्गाटकसंस्थानं व्याघ्राक्षिनिभं च हौतभुजम् ॥९॥
वायव्यं च यवोपममशोककुसुमप्रभं समुद्दिष्टम्।
स्रोतः खनिः प्रकीर्णकमित्याकरसम्भवस्त्रिविधः ॥१०॥
छः कोण वाले सफेद हीरे का इन्द्र, सर्पाकार मुख वाले काले हीरे का यम, कदली-
काण्ड के समान ( नील-पीत ) वर्ण वाले हीरे का विष्णु और सामान्य रूप से समस्त
प्रकार के हीरे का भी विष्णु ही देवता है। स्त्री की भग के समान आकृति वाले हीरे का
वरुण, कर्णिकारपुष्प के समान, सिंघाड़े के समान ( त्रिभुजाकार ) या बाघ के नेत्र के
समान हीरे का अग्नि तथा अशोक के पुष्प के समान वर्ण वाले हीरे का वायव्य देवता
है। नदी के प्रवाह, खान, प्रकीर्णक ( जिस भूमि में मणि होती है अर्थात् समुद्र आदि )—
ये तीन हीरों की उत्पत्ति के आकरस्थान कहे गये हैं॥८-१०॥
ऐन्द्रमिति। यद्वज्रं षडश्रि षड्भिरश्रिभिर्युक्तम्। षट्कोणमित्यर्थः। शुक्लं शुक्लवर्णम्।
तदैन्द्रम्। इन्द्रो देवतास्येन्द्रम्। यच्चासितं कृष्णवर्णं सर्पास्यरूपं भुजङ्गमुखसदृशम्, तद्याम्यं
यमदैवतम्। यच्च कदलीकाण्डनिकाशं नीलपीतमित्यर्थः। सर्वसंस्थानं सर्वाण्यशेषाणि
संस्थानानि यस्य, सर्वकारम्। तद्वैष्णवं विष्णुदैवत्यम्।
वारुणमिति। अबला स्त्री तस्या गुह्यं वराङ्गं तदुपमं तद्दिकारस्त्रीमणिसदृशम्, तद्वारु-
णम्। कर्णिकारपुष्पनिभम्, कर्णिकारो वृक्षस्तत्कुसुमप्रभम्। शृङ्गाटकसंस्थानं त्र्यस्रम्।
व्याघ्राक्षिनिभं व्याघ्रनेत्रसदृशं नीललोहितम्, तद्वज्रं हौतभुजमाग्नेयम्।
वायव्यं चेति। यद्वज्रं यवोपमं यवाकारं मध्यस्थूलम्। अशोककुसुमप्रभमशोकपुष्पसदृशं
लोहितवर्णं तद्वायव्यं वायुदैवत्यमुक्तम्। स्रोतः खनिः प्रकीर्णकमिति। श्रोतो यतो जलं
स्रवति। खनिः खन्यत इति खनिः खातम्। प्रकीर्णकं यस्यां भूमौ मणयो भवन्ति। समुद्रे यथा।
एवं स्रोतः खनिः प्रकीर्णकमिति त्रिविधः त्रिप्रकार आकरसम्भवो वज्रस्येति॥८-१०॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA