बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 376, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें३४८ बृहत्संहिता
सूकरनयनमिति । सूकरनयनसंज्ञं विषममतुल्यम् । विवर्णं विगतवर्णम् । अध्यर्ध-
पर्वदीर्घमधिकमर्धं यस्य पर्वणः सार्धं पर्व दीर्घं भवति । वामावर्तं प्रदक्षिणावर्तं भिन्नं द्वितीय-
भागदृश्यं पर्वमितं पर्वप्रमाणं वत्सनाभाख्यं वत्सनाभसंज्ञं छिद्रम्।
कालकसंज्ञमिति । कालकसंज्ञं कृष्णं कृष्णवर्णं भवति। यद्विनिर्भिन्नं द्वितीयभागदृश्यं
कृष्णवर्णं च तद्धुन्धुकसंज्ञम्। दारुसवर्णं दारुसदृशवर्णं यच्छिद्रं न तत्र तथैषामेवं दुष्टफल-
मुद्दिष्टमुक्तम्। एतदुक्तं भवति—अशुभमपि छिद्रं दारुसवर्णं यदि भवति तदाऽतिदुष्टफलं
न भवति।।३३-३५।।
अथैतेषां फलान्याह—
निष्कुटसंज्ञे द्रव्यक्षयस्तु कोलेक्षणे कुलध्वंसः ।
शस्त्रभयं सूकरके रोगभयं वत्सनाभाख्ये ।।३६।।
कालकधुन्धुकसंज्ञं कीटैर्विद्धं च न शुभदं छिद्रम् ।
सर्वं ग्रन्थिप्रचुरं सर्वत्र न शोभनं दारु ।।३७।।
यदि निष्कुट नामक छिद्र हो तो धन का नाश, कोलाक्ष नामक छिद्र हो तो कुल का
क्षय, सूकरनयन नामक छिद्र हो तो शस्त्रभय और वत्सनाभ नामक छिद्र हो तो रोग का
भय होता है। यदि कालक और धुन्धुकसंज्ञक छिद्र कीटों से व्याप्त ( घुनखौक ) हो
तो शुभ नहीं होता है तथा बहुत गाँठों से युक्त सभी प्रकार की लकड़ियाँ सभी जगहों पर
शुभ देने वाली नहीं होती हैं अर्थात् बहुत गाँठ वाली कोई भी लकड़ी कहीं पर भी शुभद
नहीं होती है।।३६-३७।।
निष्कुटसंज्ञे छिद्रे द्रव्यस्य अर्थस्य क्षयो विनाशो भवति। कोलेक्षणे कोलाक्षसंज्ञे
कुलस्य वंशस्य ध्वंसो विनाशः । सूकरके सूकरनयने शस्त्रभयं भवति। वत्सनाभाख्ये रोगभयम्।
कालकच्छिद्रं तथा धुन्धुकाख्यं च यच्च कीटैः क्रिमिभिर्विद्धं तच्छिद्रं न शुभदं दुष्टफलम्।
यद्दारु सर्वं ग्रन्थिप्रचुरं समस्तमेव ग्रन्थिबहुलं तत् सर्वत्र सर्वस्मिन् वस्तुनि न शोभनं
प्रशस्तफलम्।।३६-३७।।
अथ मिश्रदारुरचितस्य शयनस्य फलमाह—
एकद्रुमेण धन्यं वृक्षद्वयनिर्मितं च धन्यतरम् ।
त्रिभिरात्मजवृद्धिकरं चतुर्भिरर्थं यशश्चाग्र्यम् ।।३८।।
पञ्चवनस्पतिरचिते पञ्चत्वं याति तत्र यः शेते ।
षट्सप्ताष्टतरूणां काष्ठैर्घटिते कुलविनाशः ।।३९।।
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां शय्यासनलक्षणं
नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः ।।७९।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA