बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 373, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंशय्यालक्षणाध्यायः ३४५
लोष्टसदृशेषु छेदे दृष्टेषु लब्धपूर्वस्य देशस्य सम्प्राप्तिर्लाभो भवति। पूर्वं लब्धो लब्धपूर्वः।
आदावेव लब्धः सम्प्राप्तो हस्तीभूतः स लब्धपूर्वः। देशस्य सम्प्राप्तिर्लाभो भवति तस्येति।
स्त्रीरूप इति। स्त्रीरूपे छेदे दृष्टे सुतोत्पत्तिः। पुत्रजन्म भवति। कुम्भेन कुम्भसदृशे
छेदे चिह्ने दृष्टे निधिप्राप्तिर्निधिलाभो भवति। दण्डेन दण्डाकारेण यात्राविघ्नमगमनं भवति।
कृकलासेति। कृकलासः प्राणिविशेषः। कपिर्वानरः। भुजङ्गः सर्पः। एवंविधेषु छेदे
दृष्टेष्वसुभिक्षं दुर्भिक्षम्। व्याधयः पीडाः। रिपुवशित्वं शत्रूणां वश्यत्वम्। गृध्रोलूकौ पक्षिणौ।
ध्वाङ्क्षः काकः। श्येनो वाजिकः। एतेषामाकारेषु दृष्टेषु छेदे जनानां मरको भवति।
पाशेऽथवेति। पाशः प्रसिद्धो रज्जुरूपः। कबन्धश्छिन्नशिराः पुरुषः। एवंविधेऽथवा
छेदे दृष्टे नृपस्य राज्ञो मरणं मृत्युर्भवति। रक्ते शोणिते स्रुते निर्गते छेदाज्जनानां विपदो
भवन्ति। कृष्णे कृष्णवर्णे। श्यावे मलिने। रूक्षे परुषे। दुर्गन्धे च छेदात्, अशुभमनिष्टं
भवति।।२१-२५।।
अथ शुभच्छेदानां लक्षणं शयने च तथाविधं फलमाह—
शुक्लः समः सुगन्धिः स्निग्धश्च शुभावहो भवेच्छेदः।
अशुभशुभच्छेदा ये शयनेष्वपि ते तथा फलदाः ।।२६।।
यदि दाँत का छेद सफेद, समान, सुगन्धित या निर्मल हो तो शुभ होता है। ये सभी
फल आसन के कहे गये हैं। इसी तरह पूर्वोक्त सभी लक्षण शय्या में भी फल प्रदान
करते हैं।।२६।।
शुक्लः शुक्लवर्णः। समस्तुल्यः। सुगन्धिः शोभनगन्धिः। स्निग्धो निर्मलः। एवं-
विधश्छेदः शुभावहो भवति। ये छेदा अशुभाः शुभा दन्ते प्रोक्तास्ते शयनेष्वपि शय्यायां
लग्नास्तथा तेनैव प्रकारेण फलदाः। तथाविधं फलं भवति। शुभमशुभं वा प्रयच्छतीत्यर्थः।
दारूणामप्येवमेव वेदितव्याः।।२६।।
अथ दारूणां विनियोगमाह—
ईषायोगे दारु प्रदक्षिणाग्रं प्रशस्तमाचार्यैः।
अपसव्यैकदिगग्रे भवति भयं भूतसञ्जनितम् ॥२७॥
ईषा (बनाये हुये दक्षिण और वाम तरफ के काष्ठ) के योग प्रदक्षिणक्रम से
(शिर की तरफ के काष्ठ के अग्र भाग में दक्षिण तरफ के काष्ठ के मूल को, दक्षिण
तरफ के काष्ठ के अग्र भाग में पाँव की तरफ के काष्ठ के मूल को, पाँव की तरफ के
काष्ठ के अग्र भाग में उत्तर तरफ के काष्ठ के मूल को और उत्तर तरफ के काष्ठ के अग्र
भाग में शिर की तरफ के काष्ठ के मूल को) लगाना शुभ होता है—ऐसा आचार्यों का
कथन है। अपसव्य (उक्त के विपरीत) क्रम से लगाने से भूतों से सम्बन्धित भय
होता है।।२७।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA