बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 371, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंहै। समस्त फल वाले वृक्षों की लकड़ी से बने हुये पलंग या आसन का उपयोग करने
से अभीष्ट फल की प्राप्ति होती है।।१५-१८।।
अन्येन समायुक्तेति। तिन्दुको शिंशपा च अन्येनापरेण दारुणा समायुक्ता सहिता
शुभफलदा न भवति। अशुभैत्यर्थः। न श्रीपर्णेन च देवदारुर्युक्तः शुभफलदो भवति। एवं
श्रीपर्णेन चासनो युक्तो न शुभफलदो भवति।
शुभदाविति। शालशाकौ परस्परमन्योन्यं संयुक्तौ शुभदौ पृथक् चासंयुक्तौ केवलावपि
शुभदौ। तद्वत्तेनैव प्रकारेण पृथक् पृथक् सहितौ च हरिद्रककदम्बौ प्रशस्तौ।
सर्वः स्यन्दनरचित इति। सर्वो निःशेषं स्यन्दनेन रचितो निर्मितो न शुभः पर्यङ्कः।
यतः प्राणानसून् हिनस्ति नाशयति। अम्बकृतश्चशब्दादेवमेव प्राणान् हिनस्ति। असनो-
ऽन्येनापरेण दारुणा संयुक्तः सहितः क्षिप्रमाश्वेव बहून् प्रभूतान् दोषान् करोति।
अम्बस्यन्दनेति। अम्बः। स्पन्दनम्। चन्दनम्। एषां वृक्षाणां स्पन्दनात् स्पन्दनवृक्षात्
पादाः शुभाः। सर्वेण येन केनचित् फलदारुणा फलवृक्षेण शय्यासनमिष्टं फलं शुभफलं
भवति।।१५-१८।।
अथ सर्वेषां वृक्षाणां प्रशस्तगजदन्तेनालङ्कारविधिः कार्य इत्येतदाह—
गजदन्तः सर्वेषां प्रोक्ततरूणां प्रशस्यते योगे।
कार्योऽलङ्कारविधिर्गजदन्तेन प्रशस्तेन ।।१९।।
पूर्वोक्त समस्त वृक्षों की लकड़ियों के साथ हाथी दाँत को मिलाना शुभ होता है।
अतः प्रशस्त लक्षणों से युत हाथीदाँत से पलंग और आसन को भूषित करना चाहिये।।१९।।
प्रोक्ततरूणां कथितवृक्षाणां सर्वेषां निःशेषाणां योगे गजदन्तो हस्तिरदः। प्रशस्यते
स्तूयते इष्यत इत्यर्थः। प्रशस्तेन लक्षणसंयुक्तेन गजदन्तेन हस्तिरदेनालङ्कारविधिः कार्यः।
शोभामुत्पादयेत्।।१९।।
अथ गजदन्तलक्षणमाह—
दन्तस्य मूलपरिधिं द्विरायतं प्रोह्य कल्पयेच्छेषम्।
अधिकमनूपचराणां न्यूनं गिरिचारिणां किञ्चित् ।।२०।।
गजदन्त के मूल में जितनी अंगुलात्मक परिधि हो, उसको द्विगुणित करने पर जो
प्राप्त हो, तत्तुल्य मूल से छोड़कर शेष भाग से समस्त कल्पनायें करनी चाहिये।
जलप्राय देश के हाथियों में उससे कुछ अधिक और पर्वतचारी हाथियों में उससे कुछ
कम भाग छोड़कर शेष भाग से समस्त कल्पनायें करनी चाहिये।।२०।।
गजदन्तस्य मूले यः परिधिः परिमण्डलं द्विरायतं द्विगुणं प्रोह्य त्यक्त्वा शेषं कल्प-
येच्छिन्द्यात्। एतदुक्तं भवति—मूले यः परिणाहो गजदन्तस्य तद्द्विगुणमायतं गजदन्तमूलात्
परित्यज्य शेषं कल्पयेत्। बहूदको देशोऽनूपः। अनूपचराणां गजानां दन्तमूलपरिधिं द्विरायत-